Scherven schudden

'Pas op! Slingerende schooltassen!' Opletten, dus. Rest nog de vraag wie er moet opletten, want waarschijnlijk ontstaat 10 procent van de ongelukken door automobilisten en 90 procent door het kamikaze-gedrag van de (brom)fietsertjes. Maar probeer eens met voorzichtige woorden zo'n tiener op andere gedachten te brengen: de stortvloed van obsceniteiten die een twaalfjarige kan voortbrengen is een lust voor alle zintuigen.

Deze waarschuwingsborden zijn een echo van de aanpak op school, die nu ook al op de universiteit doordringt. Hoewel de jeugd steeds volwassener wordt, behandelt men jongeren meer en meer als kleuters, ingebed in de watten van een uitgehold leerplan. Omzwachteld met inhoudloze luiers, waar ze zelf het drukje van hun maatschappelijk relevante kletspraat in mogen doen. Met rampzalig gevolg, want er is niets waar de adolescent zo gloeiend de pest aan heeft als niet voor vol te worden aangezien.

Geen sprake van verantwoordelijkheid geven en nemen, hard concentreren, hard werken, hard rekenen, hard afrekenen. Ze krijgen nauwelijks iets te dragen, terwijl we toch uit de ruimtevaart de vreselijke gevolgen van gewichtloosheid kennen. Zo ontstaat een soort sociale botontkalking, en als ze uiteindelijk bij mij op college komen, zit ik met de zacht gekookte peren.

Langzamerhand ben ik me daar druk over gaan maken. Eerst als iemand die de producten van het middelbaar onderwijs in hun hogere sferen moet lanceren, en sinds kort omdat ik betrokken ben geraakt bij 'het ANW'. Dat staat voor 'algemene natuurwetenschappen', en het is de opdruk op een van de vier pakjes poedersoep waaruit ons kroost straks geestkracht moet putten.

Waarom moet dat? Gewoon zomaar, zoals de ene staatssecretaris de Nederlandse taal verwoest door ons een spelling op te dringen die in debiliteit alle voorgaande overtreft. Zomaar, terwijl de andere de klus afmaakt door het voorschrijven van een checklist van dingen die een scholier moet weten, uitgesplitst tot in de kleinste en krankzinnigste onderdelen. Onderwijs in poedervorm dat, aangelengd met lauwe ideologie, de basispap is voor een jeugd die allang aan vast voedsel toe behoort te zijn.

Het voorgestelde ANW is daar een deel van. Het is een zak confetti. Op elk snippertje staat een eis of een wens, maar tussen al die stukjes bestaat nauwelijks samenhang. De Tweede Hoofdwet van de Thermodynamica leert ons dat het geen zin heeft een zak confetti net zolang te schudden totdat er weer een paar hele, enkelvoudig gekleurde A4-tjes ontstaan.

Ook op lezers van onder de 30 is al uitgebreid geëxperimenteerd door de Frankensteins van het onderwijs. Dus geef ik een voorbeeld van de Tweede Hoofdwet, die iedereen (volgens de schrijver C.P. Snow) even goed zou moeten kennen als de sonnetten van Shakespeare. Neem zo'n kubuspuzzel van blokjes met op elke zijkant een stukje van een voorstelling. Om het kort te houden stellen we dat het een puzzel is met vier kubussen die in een 2x2 vierkant gelegd moeten worden. Elk blokje heeft zes kanten, dus er zijn 6x6x6x6 mogelijkheden waarvan er maar één behoort tot een gegeven plaatje. De bovenliggende kant van een blokje kan in vier richtingen gelegd worden. Drie blokjes moeten zich aansluiten bij de eerste, dus 4x4x4 mogelijkheden. En tenslotte moeten de blokjes ook nog op de goede plek in het vierkant komen. Blokje nummer één is een willekeurig beginpunt; blokje twee heeft drie keuzes, blokje drie twee, en het vierde blokje komt vanzelf op de enig overgebleven plek te liggen, dus 3x2x1 mogelijkheden. Een kubuspuzzel van twee bij twee blokjes heeft zodoende 1.296x64x6=497.664 oplossingen waarvan er maar één goed is.

De Tweede Hoofdwet van de Thermodynamica: wanorde is waarschijnlijker dan orde. Een kapotgevallen wijnglas kun je nooit meer heel maken door de scherven in een doos te doen en te schudden totdat het glas spontaan weer heel is. Theoretisch is het niet uitgesloten, maar de kans is onuitsprekelijk klein. Daardoor is er een schijnbare richting, een onomkeerbaar verleden, een Pijl van de Tijd, veroudering en dood. Een kind dat met een kubuspuzzel speelt,levert het bewijs van zijn eigen einde. Wie willekeurig blokjes werpt komt in 99,9998 procent van de gevallen bedrogen uit. Je ziet een kleuter dan ook nooit op die manier zo'n puzzel maken. Scherven schudden heeft geen zin, datsnapt een kind. Je moet kijken naar de plaatjes op de blokken. Je gebruikt de samenhang tussen de dingen die in Natuur en maatschappij zo overvloedig aanwezig is.

Maar het glinsterend web van wereld en wetenschap heeft men verpulverd. Zo moet het ondernemende onderwijs gaan concurreren met de tv-kwissen, de triomf van het stompzinnige feitjes-leren, een school voor super-Triviant. Dus zullen we die orde zelf moeten aanbrengen, omdat alles in de Natuur samenhangt en omdat een andere aanpak didactische zelfmoord is. Maar zelf lesgeven is ten strengste verboden. Men wordt geacht leermethoden te volgen, en wat ik daarvan heb gezien inspireert pas echt horror vacui. Die troep is allemaal top-down geschreven, de papieren incarnatie van het 'plaatjes invullen', gecodificeerde vormen van de Zoetermeerse confetti. Dit wordt in de hand gewerkt door het 'militair-industrieel complex' van ambtelijke knutselaars en grote uitgeverijen. Vrije markt, nietwaar. Met als resultaat dat, zoals Richard Feynman in de VS ontdekte, leerboeken die slechts bestaan uit blanco bladzijdentussen twee kaften een lovende recensie krijgen.

Om woest van te worden, want die eenheid is overal, juist in dingen die de studenten ook buiten de les om zich heen hebben. Dat is de Freudenthal-aanpak, die ik hierboven even met een kubuspuzzel heb geïllustreerd. Bovendien worden de studenten ook achteraf met die dingen geconfronteerd, en doet de Natuur de nazorg zelf. Neem de sterrenkunde. Die kun je gebruiken, van de Oerknal tot heden, omdat hierbij alles aansluit: natuurkunde, scheikunde, biologie, geologie, algebra en calculus. Pak daar dan nog de geschiedenis bij, lees wat van de bronteksten in hun oorspronkelijke talen, en je hebt de hele wetenschap rond, van alfa via bèta tot gamma.

Het schooljaar is weer begonnen. Ook op de universiteiten, waar menig docent zich in het geniep afvraagt met welke variant op het thema 'tinnef' ze nu weer opgezadeld zullen worden. Op de universiteit lopen de ex-leerlingen met een klap tegen de echte harde docenten aan. Vrouwen en mannen die studenten voor vol aanzien en ze daarnaar behandelen. Sommigen vervallen dan meteen weer in de infantiele toon die hun is aangeleerd. Zelfs het Leidse ultra-softe 'bindend studie-advies' (50 procent van je studiepunten in het eerste jaar halen, anders oprotten) vinden ze te erg. Welja! Als ik op de helft van mijn colleges wegblijf, de helft van mijn afspraken vergeet, de helft van mijn tentamens niet nakijk, volgt ontslag in een paar maanden.

Uiteindelijk komt de man met de hamer, in casu een astrofysicus wiens werk op betrouwbaarheid wordt getoetst door het meedogenloze Heelal zelf, en die het zich dus niet kan veroorloven zijn huik naar de politieke wind te zetten.