In Polen spreekt wraak nog steeds aan

Marian Krzaklewski, Lech Waesa's opvolger als leider van de vakbond Solidariteit, is er in geslaagd de versplinterde rechtervleugel in de Poolse politiek te bundelen. Zijn coalitie gooit hoge ogen bij de parlementsverkiezingen van morgen.

WARSCHAU / KRAKÓW, 20 SEPT. Het Koninklijk Paleis in Warschau kent een geschiedenis van verwoesting door vreemde bezetters, gevolgd door wederopbouw in de oude, zij het kunstmatige, glorie. Bestaat er een mooiere plek voor Marian Krzaklewski om tijdens zijn verkiezingscampagne hier, onder de kroonluchters van het paleis, de renaissance van rechts in Polen te vieren?

De voorzitter van de vakbond Solidariteit bouwde in een paar jaar tijd uit de puinhopen en splinters van rechts een nieuwe politieke beweging op, de AWS (Kiesactie Solidariteit). Het mag volgens tegenstanders een kunstmatig verbond zijn van katholiek-nationalistisch tot extreem-rechts, gedoemd om onder de druk van echte politieke keuzen weer uit elkaar te vallen. Maar de AWS is zondag bij de verkiezingen voor 460 zetels in de Sejm en honderd zetels in de Senaat een directe bedreiging voor haar aartsvijand, de regeringspartij van oud-communisten, de SLD (Verbond van Democratisch Links).

De AWS presenteert in het paleis haar cultureel programma. De twee velletjes liggen klaar op de stoelen, onder een boekje met Maria-schilderijen, want het katholicisme “was, is en zal de basis zijn van de nationale identiteit”. Een tenor zingt naast de vleugel met passie een lied over broederschap, bloed en vaderland. Krzaklewski haakt vluchtig in op die thema's.

Anders dan in de jaren tachtig, toen de vakbond en volksbeweging SolidarnoEÉsEÉc de strijd aanvoerde tegen het communistisch bewind, is de situatie in Polen niet meer zo eenvoudig, meent de AWS-leider. “Iedereen moet de uitdaging aangaan van de nieuwe beschaving. Door familiebanden, een nieuw geloof en patriottisme moeten we de individuele vrijheden in evenwicht houden. We moeten de Poolse cultuur beschermen, zodat we niet alleen met rivaliteit en egoïsme Europa ingaan.” De kunstenaars weten wat hun te doen staat. Zodra de eerste het spreekgestoelte beklimt, snelt Krzaklewski de zaal uit, op weg naar de volgende afspraak.

De hergroepering van rechts, bij de verkiezingen in 1993 vrijwel weggevaagd, heeft in de Poolse politiek twee blokken geschapen die in een nek-aan-nekrace zijn verwikkeld. SLD en AWS kunnen beide tussen de 25 en 30 procent van de stemmen halen. Twee partijen schommelen rond de 10 procent: de Boerenpartij (PSL), de huidige coalitiepartner van de SLD, en de Vrijheidsunie (UW), de intellectuele elite van de vroegere Solidariteit-beweging.

Drie partijen kunnen de vijf-procentsgrens voor het parlement overschrijden: de sociaal-democratische UP (Unie van de Arbeid), de ultra-rechtse ROP (Beweging voor de Wederopbouw van Polen), en de KPEiR, een partij van bejaarden en arbeidsongeschikten. De enige zekerheid is dat SLD of AWS de kern zullen vormen van een nieuwe regering. De varianten - van een minderheidsregering van één partij tot coalities van twee of meer partijen - zijn talloos.

De tot de sociaal-democratie bekeerde oud-communisten van de SLD wonnen in 1993 de verkiezingen. Hun kandidaat Aleksander Kwaiewski versloeg in 1995 zelfs president Lech Waesa. Het leek een symbolisch en voor veel Polen traumatisch einde van het tijdperk-Solidariteit. Maar Marian Krzaklewski blies rechts nieuw leven in. Hij wist 36 grotere en kleinere partijen en organisaties onder één noemer te brengen, van de vakbond die hij leidt tot studentenclubs en de Vereniging van Katholieke Gezinnen. Daarbij gebruikte hij zowel de organisatiestructuur als de legende van de vakbond Solidariteit. Zelfs het logo van de AWS is een variant op het roemruchte rode SolidarnoEÉsEÉc-merk. Na de verkiezingen moet de AWS uitgroeien tot een centrum-rechtse christen-democratische partij. Hij zal er heel wat extreme ballast voor overboord moeten gooien.

Marian Krzaklewski is van een onbekende actievoerder uit Opper-Silezië uitgegroeid tot de politiek erfgenaam van Waesa. Hij wil na de verkiezingen geen premier worden, maar de AWS vanuit het parlement aanvoeren. Krzaklewski lijkt zijn ambities te richten op de volgende presidentsverkiezingen. Hoewel hij als doctor in de technische wetenschappen een intellectueel is in de politiek, in tegenstelling tot de elektriciën Waesa, weet hij vaak dezelfde orakel-achtige populistische toon te treffen.

Hij neemt net als Walesa ('Ik wil niet, maar ik moet') in woord afstand van het politiek bedrijf om zijn populariteit volk te vergroten. “Ik kan niet a-politiek zijn, maar ik ben geen politicus in de zin van iemand die aan het hoofd van een groepering staat die om de macht strijdt”, zo luidt een van zijn uitspraken. Waesa zelf heeft zijn opvolger echter nooit omarmd. “Als ik in het verleden had gedacht dat hij goed was, had ik hem wel premier gemaakt. Ik heb het niet gedaan, en dat betekent dat ik wel betere kandidaten had”, heeft Waesa eens over Krzaklewski gezegd.

De zwakte van de AWS is dat zij, acht jaar na de omwenteling in Polen, vooral wordt bijeengehouden door ouderwetse communistenhaat. De hartslag van de Poolse politiek is nog steeds de polarisatie tussen voormalige communisten en erfgenamen van Solidariteit, tussen 'fout' en 'goed'. Ook al worden SLD-leiders als premier Wodzimierz Cimoszewicz in het Westen gezien als pragmatische sociaal-democraten, in eigen land schildert de oppositie hen nog steeds af als het kwaad in persoon. De oppositie meent dat de oude nomenklatoera nog steeds de dienst uitmaakt, en wijst op de verwevenheid van de politieke en zakelijke elite.

Voor het tempo van de privatisering, de herziening van het sociale zekerheidsstelsel of de decentralisatie lopen weinig kiezers warm. Wraak met terugwerkende kracht spreekt meer aan. De AWS belooft een zuivering van oud-communisten uit het overheidsapparaat, de rechtbanken en de politie, die in Polen altijd is uitgebleven. “We willen geen heksenjacht”, zegt Wojciech Grzeszek, AWS-woordvoerder in Kraków. “Maar in de jaren tachtig zijn er mensen voor acht jaar de gevangenis ingegaan voor het uitdelen van folders. De rechters die zulke uitspraken hebben gedaan, kunnen geen rechters meer zijn.”

Wil de AWS de “dikke streep” verwijderen, die de eerste Solidariteit-regering van Tadeusz Mazowiecki in 1989 expliciet onder het verleden zette? “Achteraf bezien was dat een fout”, meent Grzeszek. “Ironisch genoeg was dat juist ingegeven door de Poolse christelijke waarden. Landen als Duitsland en Tsjechië hadden dergelijke scrupules niet.”

De SLD van Cimoszewicz verkoopt zich als de hoeder van een stabiel, steeds welvarender Polen dat zijn plaats in Europa heeft gevonden. Onder de SLD-regering groeide de economie met 25 procent, daalde de inflatie tot zes procent en groeide Polens aanzien in het buitenland. De SLD schildert haar rivaal af als een rancuneuze, onbetrouwbare, extremistisch-katholieke partij die uit is op een verlate Bijltjesdag. “Als de AWS gaat regeren, zal ze de Polen indelen in goede en slechte Polen”, zegt SLD-voorzitter Józef Oleksy. Hij moest zelf in 1995 aftreden als premier, na (nooit bewezen) beschuldigingen dat hij voor de Russen had gespioneerd. “Polen zal een land worden van historische afrekeningen”, voorspelt hij.

Buitenlandse investeerders hopen op een coalitie van de SLD en de liberale Vrijheidsunie (UW) van Leszek Balcerowicz, de architect van de economische 'schoktherapie' van 1990. Gezien de Solidariteit-achtergrond van de meeste UW-leden lijkt dat onmogelijk. Samenwerking met de oud-communisten zou de UW kunnen vernietigen. Balcerowicz ziet heil in een coalitie met de AWS, maar Krzaklewski houdt de boot af.

Hoe moeilijk coalitievorming zal zijn bleek vorige week bij een UW-bijeenkomst in Kraków. Oppositie-grootheden die hun sporen in de bevrijding van het communisme hebben verdiend, zoals Mazowiecki en Geremek, kregen geen kans om te spreken. Tien meter naast het UW-podium had de extreem-rechtse Unie van Realpolitiek illegaal een anti-podiumpje opgebouwd, met grote luidsprekers waaruit keiharde muziek klonk. Iedere poging tot een rationeel woord van de Vrijheidsunie werd meteen weggeblazen door de Realpolitici op het aanpalende podium. Ook zij zijn lid van het nieuwe rechts van Marian Krzaklewski.