Het hervonden tv-zelfvertrouwen van Slobodan MiloviEÉc; Servië 2000

Ruim een half jaar nadat massaprotesten zijn bewind aan het wankelen brachten, zit Milosevic weer stevig in het zadel. De oppositie is hopeloos verdeeld. Intussen schieten snelwegen, telefooncentrales en fabrieken in duizelingwekkend tempo uit de grond. Er zijn nieuwe banen voor vluchtelingen, douceurtjes voor gepensio- neerden. De televisiejournaals brengen vlak voor de verkiezingen alleen goed nieuws. Een week lang zappen in Belgrado.

Het Servische nieuws van dinsdag 16 september.

Premier MarjanoviEÉc bij de bouwput waaruit binnen een jaar het nieuwe station van Belgrado zal verrijzen. Knip, een schaar wordt in een rood lint gezet. Applaus. Het publiek houdt portretten van president MiloviEÉc omhoog. “Dit project bewijst dat waar gewerkt wordt, resultaat altijd volgt.”

Premier MarjanoviEÉc op bezoek in een nucleaire installatie. Hij drukt knoppen in, keuvelt met geleerden. “Servië volgt in de wetenschap niet alleen het Westen. Het loopt voorop.”

Landbouwminister povac op de herfstbeurs van Novi Sad. “Het was een zeer goed jaar voor de landbouw. Servië heeft schone lucht en schone grond. Buitenlandse bedrijven zullen hier investeren.”

Premier MarjanoviEÉc opent een nieuwe spoorlijn. Spoorwegpersoneel langs de rails met portretten van MiloviEÉc.

Zwitserse investeringen in een fabriek voor verpakkingsmateriaal. Champagne. Een nieuwe fabriek voor onkruidverdelgers gaat open. Knip. “Met dit soort fabrieken wordt Servië verdedigd, niet met holle woorden.”

Gepensioneerden krijgen een extra cheque. “Zo brengt de regering tot uitdrukking wat zij voor de natie hebben betekend.”

De minister voor gezondheidszorg opent een gynaecologische kliniek.

Twee nieuwe slaaphuizen voor studenten in Novi Beograd. Een telefoon op elke kamer. “De Servische regering investeert vijftig miljoen dinar in studentenhuisvesting.”

De landbouwminister ontvangt de volleyballers die zilver wonnen bij het Europese kampioenschap. “Wie u bezig zag, was trots op Servië. Want we voelden allemaal dat u uw patriottische plicht deed.”

Premier MarjanoviEÉc belooft 140 miljoen dinar extra voor de topsport.

Een conges over 'Joegoslavië en de wereld'. “Nieuwe perspectieven.”

De politie rolt een bende valsmunters op.

Morgen: nog meer zon.

Staatszender RTS staat deze week in een hoogste versnelling. Snelwegen, spoorlijnen, stations, telefooncentrales, klinieken, fabrieken en huisvestingsprojecten schieten in duizelingwekkend tempo uit de grond. Sommige projecten worden niet eenmaal, maar twee- of driemaal geopend. Waar niets gebouwd wordt, toont men computersimulaties, plannen of bouwtekeningen: 'Belgrado Europolis', 'Servië 2000'. Er zijn nieuwe banen voor artsen, juristen en vluchtelingen, achterstallige salarissen voor leraren, beurzen voor studenten, douceurtjes voor gepensioneerden. Buitenlandse investeerders zwermen door het land. Fabrieken draaien op volle toeren. Goudgeel graan wuift op de velden. 'Servië in beweging'.

Er is zoveel goed nieuws deze week, dat het dagelijks bulletin een half uur langer is dan normaal. Ook is er een apart verkiezingsblok, waarin de regeringspartijen zeventig procent van de tijd krijgen en de oppositie dertig procent. Applaus klinkt er alleen bij bijeenkomsten van de regeringscoalitie: de SPS van president MiloviEÉc, Verenigde Joegoslavisch Links (JUL) van zijn echtgenote Mirjana MarkoviEÉc, en 'Nieuwe Democratie' een 'sociaal-democratisch' satellietje van de SPS. Staande ovaties als de naam van MiloviEÉc valt. 'Slobo. Slobo'. Hoewel de grote man zich zelf nauwelijks laat zien, is hij alomtegenwoordig. Vaak vult zijn gelaat het gehele beeldscherm, waarna de camera langzaam uitzoomt naar de mindere goden die onder zijn portret hun redevoeringen mogen afsteken.

Dat de cadeautjes worden betaald door de geldpersen extra te laten draaien, weet het publiek niet. Dat zal pas na de verkiezingen blijken, als de inflatie toeslaat. Dat het genoemde station in Belgrado al sinds 1984 in de steigers staan, deert niemand. Dat negentien procent van de beroepsbevolking werkloos is en het gemiddelde maandsalaris in zeven jaar socialistisch bewind van 634 gulden tot 194 gulden is gekelderd, dat Servië wordt geregeerd door een kliek supperrijke roofbaronnen, dat de middenklasse is verpauperd, dat de bloem van de natie naar het buitenland is uitgeweken; men vergeet het liever. Servië heeft een moeilijke tijd achter de rug, voortaan gaat alles beter. “In een land met een democratische traditie is het moeilijk de macht van gelijkgeschakelde media te bevatten”, zegt Dran Paulica, een politiek analist van het Humanitarian Law Centre. “Natuurlijk geloven de mensen liever het rozige wereldbeeld uit de magische doos dan hun eigen ogen en magen.” Corruptie ziet het publiek als een natuurverschijnsel, aldus Paulica. “Veel mensen redeneren als volgt: de huidige machthebbers hebben ons bestolen, zij zijn nu rijk en tevreden. De oppositie is nog arm en hongerig. We moeten dus voorkomen dat zij ons op hun beurt ook nog eens bestelen.”

Jaloezie

Ruim een half jaar nadat massaprotesten zijn bewind aan het wankelen leken te brengen, zit Slobodan MiloviEÉc weer stevig in het zadel. Zijn kandidaat voor het Servische presidentschap, Zoran LiliEÉc, lijkt op een gemakkelijke overwinning in de presidentsverkiezingen af te stevenen. De oppositie is hopeloos verdeeld, de onverwachte energie die het burgerprotest vrijmaakte, is weggesijpeld. MiloviEÉc heeft dit vooral te danken aan het uiteenvallen van de oppositiecoalitie Zajedno. In november vorig jaar boekte die een verkiezingsoverwinnig in veertien grote steden in Servië. Die werd echter met een pennestreek ongedaan gemaakt. Daarna volgden maanden van straatprotesten die het regime beurtelings negeerde en onderdrukte. Uiteindelijk gaf MiloviEÉc in februari dit jaar toe. Waarna, zoals eerdere Servische coalities uit de jaren negentig - de Verenigde Oppositie, de Verenigde Servische Oppositie, de Verenigde Oppositie van Servië, DEPOS, DEPOS I, de Democratische Alliantie, het Parallelle Parlement - Zajedno razendsnel uiteenviel.

Het sneuvelen van Zajedno is het gevolg van onderlinge jaloezie tussen Zoran DjindjiEÉc, de huidige burgemeester van Belgrado en leider van de Democratische Partij, en Vuk DraoviEÉc, de leider van de Servische Vernieuwsbeweging SPO en tot begin dit jaar de onbetwist voorman van de Servische oppositie. Tijdens de betogingen zag deze 'Koning van de Pleinen' zich in de schaduw gesteld door DjindjiEÉc. Zijn ouderwetse, overspannen retoriek leek zijn beste tijd te hebben gehad, de toekomst was aan de zakelijke stijl van DjindjiEÉc. Gedurende het voorjaar was er een oplopende serie onderlinge ruzies.

Uiteindelijk besloot DraoviEÉc in juni aan de presidents- en parlementsverkiezingen deel te nemen, terwijl DjindjiEÉc' Democratische Partij de verkiezingen boycotte, omdat de Servische media de oppositie geen eerlijke kans zouden bieden. De Burgeralliantie van politica Vesna PeEÉc en de Democratische Partij van Servië van Vojislav Kounica sloten zich bij de boycot aan. Alle partijen die in het westen op enig sympathie kunnen rekenen, staan zo bij deze verkiezingen buitenspel.

“MiloviEÉc beleeft zijn zoveelste renaissance”, zegt Dran Paulica. “Doordat DraoviEÉc aan de verkiezingen deelneemt, krijgen ze legitimiteit en is de boycot machteloos. De partijen die boycotten, verdwijnen uit het parlement en raken in de marge van de Servische politiek. En DraoviEÉc zal eens te meer verliezen. MiloviEÉc is nog altijd de beste politieke tacticus van de Balkan. Onder deze omstandigheden kan hij het zich veroorloven de propagandamachine op een laag pitje te zetten. Terughoudendheid op dat gebied bewijst alleen maar hoe onterecht het was om deze verkiezingen te boycotten.”

De staatspropaganda is dit jaar betrekkelijk mild. Aanvankelijk leek het regime er nog op uit de media te muilkorven. Begin juni sloot minister van Informatie Radmila MilentijeviEÉc in een week tijd 76 radio- en televisiezenders. Het argument was dat de zenders niet over de juiste vergunning beschikten - welke vergunningen dat waren, werd niet meegedeeld.

Na een week gingen de stations weer open als onderdeel van een deal tussen DraoviEÉc en MiloviEÉc. In ruil voor DraoviEÉc' deelname aan de verkiezingen werd de SPO-leider tevens enige toegang tot de staatszenders gegund en mochten OVSE-waarnemers toezien op een eerlijk verloop van de verkiezingen. “De omstandigheden zijn bij deze verkiezingen tien keer beter dan ooit sinds 1990”, stelde DraoviEÉc.

“De zendersluitingen waren een spelletje, een standaardtactiek van dit regime. Doel is de inzet te verhogen. Tot de sluitingen eiste de oppositie vrije toegang tot de media, daarna ging het alleen nog maar om heropening van de zenders. Dat kon men dus als 'concessie' aan DraoviEÉc wegkopen. Het tweede doel is intimidatie van de media. Het regime heeft zich nadrukkelijk het recht voorbehouden de zenders na de verkiezingen alsnog te sluiten. Niet dat het dat van plan is, maar de dreiging overtuigt sommige media er wellicht van dat het wijzer is zich in de campagne op de vlakte te houden.”

Glimlach

Feit is dat de oppositie dit jaar eerlijke toegang krijgt tot de zendtijd voor politieke partijen op kanaal twee van staatszender RTS. Feit is ook dat de oppositie een zekere toegang heeft tot het journaal op kanaal één, het best bekeken programma op de Servische televisie. Voor de kijkers op het platteland is het journaal het enige venster op de wereld. Kranten worden buiten de steden nauwelijks gelezen, commerciële tv-zender beperken zich tot amusement. Op het gebied van kijkcijfers is er momenteel maar één concurrent voor het journaal: Cassandra, een soap uit Venezuela, die een ware manie heeft ontkent in Servië.

Ruwweg de helft van het journaal is deze week gereserveerd voor ministers die projecten openen. Want als de kijkers het nog niet wisten: Servië is in beweging. Op hoofdstad Belgrado na. Daar legt sinds maandag een busstaking het openbare leven lam. Niet toevallig wordt de hoofdstad bestuurd door Zoran DjindjiEÉc en de restanten van de oppostie-coalitie Zajedno. “Al twee dagen moeten de burgers van Belgrado te voet naar hun werk en de kinderen lopend naar school”, zegt een bezorgd kijkende omroepster dinsdag. Neerslachtige rijen burgers bij bushaltes, gedrang in een van de weinige bussen die wel rijdt. Een dag later mengt premier MarjanoviEÉc zich in het overleg met de stakers, die na deze interventie plotseling bereid blijken het werk weer te hervatten. Suggesties van burgemeester DjindjiEÉc dat de regering deze staking heeft georganiseerd, worden woedend weersproken door de leider van de socialistische vakbonden. “Deze beschuldigingen bewijzen het lage morele peil van meneer DjindjiEÉc. Wat heeft hij tot dusver voor de mensen gedaan? Helemaal niets.” DjindjiEÉc neemt niet eens deel aan de verkiezingen, toch is het nuttig de kijkers eraan te herinneren wat er met het land gebeurt als de oppositie aan de macht is.

De oppositiekandidaten die wel aan de verkiezingen deelnemen, komen tijdens het journaal vooral in beeld als ze elkaar aanvallen of een onhandige opmerking maken. Ook gunt de staatszender de negentig splinterpartijtjes die zich ook hebben ingeschreven, graag een kans zichzelf voor het oog van de natie belachelijk te maken. “Toen wij het woord marketing nog niet kenden, deed kameraad Tito al de marketing voor Joegoslavië in de hele wereld”, prevelen twee hoogbejaarde moslims voor de tombe van de voormalige communistische dictator. Stem op 'Joegoslavische Werkende Klasse'. 'Wij willen weer een glimlach op het gezicht van Servië', zegt een groepje mannen in een haveloos klaslokaal. Ze kijken de huiskamer in alsof ze zojuist werden gestoord bij het beramen van een bankoverval. Stem de 'Onafhankelijke Radicale Partij'. Alternatieven voor het huidige bewind zijn er niet, zoveel is duidelijk.

De kandidaat van de SPS is niet Milovi'c, maar Zoran LiliEÉc. Medio juni verruilde MiloviEÉc zijn machtige post als president van de republiek Servië voor het op papier vooral ceremoniële presidentschap over de Joegoslavische federatie: Servië en Montenegro. De grondwet verbood hem een derde termijn als president van Servië. Op zich geen probleem, want hier regeert men graag per zetbaas.

En in Zoran LiliEÉc heeft MiloviEÉc de perfecte zetbaas gevonden. Dit gewezen fotomodel kan vol zelfvertrouwen in de camera blikken, zonder stotteren toespraken voorlezen en heel naturel oude boerinnetjes omhelzen. De afgelopen vier jaar was LiliEÉc president van Joegoslavië, de post die zijn mentor nu van hem overneemt. Hij kwam in 1993 uit het niets en liet zich daara nooit op onafhankelijke neigingen betrappen. “LiliEÉc bemoeit zich zelfs niet met zijn eigen zaken”, rapporteerde de Bosnische moslimleider Ejup GaniEÉc na een bezoek aan Belgrado.

'Een goed uiterlijk' en 'eerlijk', zo oordelen de Servische kiezers volgens een recente opiniepeiling over LiliEÉc. In de dorpen belooft hij extra aandacht voor de landbouw, in de grensstreek met Bosnië solidariteit met de Bosnische Serviërs, in Kosovo - waar de Albanese meerderheid de verkiezingen boycot - steun voor de Servische minderheid. Knokploegen van jongens in leren jassen zien er op toe dat er geen wanklank te bespeuren is bij zijn speeches in het land. Meer dan een vijfde van de Servische kiezers zegt op hem te zullen stemmen, tegen 13,2 procent voor de ultra-nationalist Vojislav lj en 8,6 procent voor Vuk DraoviEÉc. Een derde van de kiezers heeft nog geen keus gemaakt.

Nummer twee is de ultra-nationalist Vojislav lj, wiens vrijwilligers tijdens de oorlog in Kroatië en Bosnië in de voorste loopgraven van de etnische zuiveringen streden. Hij voert een simpele campagne. Vorig jaar won zijn hij met zijn Servische Radicale Partij (SRS) soepel de gemeenteraadsverkiezingen in Zemun, een satellietstad van Belgrado. Waar MiloviEÉc in de grote steden de overwinning van Zajedno trachtte te schrappen, gunde hij zijn voormalige protégé zijn zege. Sindsdien tracht burgemeester lj van Zemun een modelgemeente te maken, waar corruptie is uitgebannen en de treinen op tijd rijden. 'Besluitvaardigheid' en 'daadkracht' is de eigenschap die de Servische kiezer volgens peilingen in hem waarderen. Die eigenschappen etaleert lj vaak in donderende scheldpartijen of schermutselingen in het parlement. Deze zomer liet hij zijn lijfwacht nog een advocaat het ziekenhuis inslaan na een uit de hand gelopen talkshow op televisie. Servië vergeeft hem dat: de advocaat had immers zijn vrouw voor een hoer uitgemaakt.

lj heeft zijn nut voor het regime. Hij is de Servische boeman, die het Westen ervan moet doordringen dat Servië zonder MiloviEÉc een instabiele, fascistoïde staat wordt. De hectische taferelen die zijn afgevaardigden in het parlement aanrichten, krijgen uitgebreide aandacht van de staatstelevisie. “Dit is democratie. Is dit wat u wilt?”, is de achterliggende boodschap voor het weldenkende deel van de natie. Met lj op zijn rechterflank wordt MiloviEÉc van weersomstuit een gematigd polticus.

Koning van de pleinen

Dit jaar voert lj een rustige campagne: hij hoopt kennelijk meer dan de gebruikelijke twintig procent te halen waar zijn radicalen maximaal op konden rekenen. Knokpartijen en schandalen blijven uit, lj betoont zich een meester van de eenvoud. In een commercial zien we hem rond de keukentafel met vrouw en kinderen. “Ik hou van mijn gezin. Ik heb drie zonen. Ik ga er meer maken. Ik ben gelukkig.” Dieper hoeft de boodschap niet te gaan. De overwinning die het filiaal van zijn Radicale Partij vorige week in de naburige Servische Republiek in Bosnië boekte, wordt fiks uitgebuit. “Ik heb gewonnen in Bosnië. Waar mijn vrijwilligers hun werk konden doen, won ik. De Bosnische Serviërs respecteren mij”, is de boodschap die hij tijdens zijn tocht langs lokale tv-zenders onvermoeibaar herhaalt. “Ik win.” Serviërs stemmen graag op een winnaar, weet lj.

Donderdagavond. De verkiezingscampagne sluit om middennacht. In het Sava-Congrescentrum viert regeringscoalitie SPD-JUL-Nieuwe Democratie alvast de overwinning. Een koor zingt partizanenliederen uit de Tweede Wereldoorlog. Rond half zeven staat de grote man zelf op voor een korte toespraak. “Kameraden”, begint MiloviEÉc. “We hebben Servië door een moeilijke periode van de geschiedenis geleid. Nu moeten we voortgaan met hervormingen. Servië is in beweging. We bouwen wegen, spoorlijnen, scholen, we boeken records in de landbouwproductie, onze sportlieden met medailles uit het buitenland terug. In dat spoor moeten we doorgaan.” Het duurt niet langer dan drie minuten. 'Slobo, Slobo', joelt de zaal. Het koor zet 'Mars op de Drina' in.

Op het Plein van de Republiek in Belgrado voert Vuk DraoviEÉc even later een satire van het Zajedno-protest op. Waar MiloviEÉc drie minuten nodig heeft en lj één zin, oreert DraoviEÉc drie kwartier. De stem daalt en stijgt, galmt en fluistert in de hypnotiserende kadans die zijn aanhang zo waardeert. 'Vuk, Vuk', roepen ze. Men blaast op fluitjes. Met DraoviEÉc als president - en ditmaal gaat hij winnen - krijgt Servië alles: een rechtsstaat, respect van het Westen, een constitutionele monarchie, een terugkeer van Servische vluchtelingen naar de verloren gebieden in Kroatië en Bosnië. Uit flatgebouwen rond het plein strooien studenten oproepen over de menigte uit om de verkiezingen te boycotten. “Servië, Servië, alles voor Servië”, galmt DraoviEÉc, de Koning van de Pleinen.

“De massaprotesten van Zajedno hebben tot overspannen verwachtingen geleid in het Westen”, zegt directeur Veran MatiEÉc van B-92. “Een mentaliteit veranderen is een langzaam proces. Er is nu in Servië behoefte aan objectieve informatie, dat is al een hele vooruitgang. Vroeger wilde men de waarheid niet eens horen.” MatiEÉc leidt sinds begin dit jaar 'Vereniging voor Onafhankelijke Elektronische Media'. Daarbij zijn veertig lokale radio- en tv-zenders aangesloten, voornamelijk in gemeenten waar Zajedno sinds februari de scepter zwaait. “Voor de persvrijheid is het eigenlijk gunstig dat Zajedno uiteen is gevallen. De meeste journalisten denken hier dat een onafhankelijke journalist iemand is die de oppositie steunt. En veel politici van de oppositie zelf denken er ook zo over. Waar Zajedno de stadsbesturen heeft overgenomen, heeft ze ook het recht geërfd de hoofdredacteuren en directeuren van de lokale media te benoemen. Doordat Zajedno onderling verdeeld is, bestaat er optimale vrijheid voor de lokale zenders. Dat is het gevolg van toevallige politieke omstandigheden. Het zal nog even duren voordat men hier begrijpt dat men de pers gewoon met rust moet laten.”

Servië kiest een nieuwe president. “Opnieuw geen hoop”, kopt een onafhankelijke columnist. Op het avondnieuws opent premier MarjanoviEÉc een nieuwe pijpleiding tussen Niš en de Bulgaarse grens, de waarnemend president een nieuwe spoorlijn in het noorden. Knip. Een nieuwe afdeling voor intensive care in het Jagodina-hospitaal van Belgrado en een nieuwe kliniek voor hartchirurgie. Huisvesting voor 11.000 studenten in Novi Beograd, “het grootste project in zijn soort op de Balkan.” De export van Servië stijgt dit jaar met negentien procent. Nieuwe banen voor 85 dokters. Een Internet-centrum voor de studenten van Belgrado. Plannen voor een nieuwe bibliotheek.