Extra foliumzuur; Open ruggetje is het gevolg van een enzymdefect

AL ENIGE JAREN wordt, ook in Nederland, vrouwen die zwanger willen worden aangeraden een maand voor de eventuele conceptie een bepaalde vitamine, foliumzuur, te slikken. Inmiddels is met zekerheid vastgesteld dat foliumzuursupplementen rond de bevruchting de kans op een kind met een open ruggetje aanzienlijk (met meer dan 70 procent) verlagen.

Toch was er hierbij iets merkwaardigs aan de hand: de meeste vrouwen die een kind met een open ruggetje hadden gekregen, hadden helemaal geen tekort aan foliumzuur in hun bloed. Nijmeegse onderzoekers hebben een paar jaar geleden laten zien dat deze vrouwen een verhoogd gehalte aan het aminozuur homocysteïne in hun bloed bezaten, wat wees in de richting van een stofwisselingstoornis. Foliumzuur is daarbij van belang omdat het als cofactor essentieel is voor de omzetting van homocysteïne in methionine, een aminozuur dat een rol speelt bij de genregulatie. Uiteindelijk, in 1995, slaagden de Nijmegenaren erin een genetische mutatie op te sporen in het enzym MTHFR, dat foliumzuur in actieve vorm omzet (MTHFR staat voluit voor 5,10-methyleentetrahydrofolaat-reductase).

Met deze ontdekking was het onderzoek naar foliumzuur en open ruggetjes echter nog niet afgesloten; in The Lancet van 30 augustus wordt in een redactioneel commentaar lovend gesproken over de laatste bijdrage van het Nijmeegse team die zojuist gepubliceerd is in het Quarterly Journal of Medicine (1997; 90: 111-5).

In dit artikel hebben de biochemici Nathalie van der Put en Henk Blom, samen met de gynaecoloog prof.dr. Tom Eskes alle gegevens gebundeld van de ouders van 55 patiënten en die van 1.273 controlepersonen; 15,7 procent van de moeders van de 55 kinderen met open ruggetjes had twee afwijkende varianten van het MTHFR-gen (homozygoot) en 10 procent van de vaders. Verder bleek ook 8,4 procent van de controlepersonen homozygoot te zijn voor deze mutatie. Dat betekent dus dat bijna eentiende van de Nederlandse bevolking zonder het te weten een defect bezit in de homocysteïne-stofwisseling. Normaal blijft dat onopgemerkt maar als een vrouw zwanger raakt en het nog ongeboren kind voor de groei grote hoeveelheden eiwitten nodig heeft en dus een goede genregulatie, kunnen er problemen komen. Het enzymdefect kan dan leiden tot een gestoorde ontwikkeling van de neurale buis van het kind, de embryonale structuur die uiteindelijk uitgroeit tot het ruggemerg en de hersenen. Een open ruggetje (spina bifida) of open hersenen (anencefalie) zijn het resultaat.

DEFECTEN

Omdat in de analyse lang niet alle moeders van een kind met een open ruggetje de MTHFR-mutatie vertonen, moeten er nog andere, vooralsnog ongeïdentificeerde defecten in de homocysteïne-stofwisseling bestaan. De Nijmeegse onderzoekers zijn daar naarstig naar op zoek. Ze hebben echter tot nu toe niets gevonden. Verder blijkt dat niet alleen de mutatie bij de moeder, maar ook die bij de vader van invloed is. Het risico op een kind met een open ruggetje bij een moeder die homozygoot is voor het afwijkende gen, is ongeveer twee keer groter dan normaal. Als zowel moeder als haar kind homozygoot zijn (waarbij het erfelijk materiaal van de vader natuurlijk ook voor de helft meespeelt), loopt het risico op een open ruggetje op naar het zesvoudige. Vooral omdat de mutatie in het MTHFR-gen bij een verhoudingsgewijs groot deel van de bevolking voorkomt, vormt deze genetische afwijking een belangrijk risico voor de volksgezondheid.

Op den duur zal de Nijmeegse ontdekking ertoe leiden dat vrouwen met een afwijkend MTHFR-gen - en dus een verhoogde behoefte aan foliumzuur - gericht kunnen worden opgespoord. Tot het zover is wordt álle vrouwen met een kinderwens geadviseerd 14 dagen na de laatste menstruatie tot 8 weken na de conceptie dagelijks een 0,5 mg foliumzuur te slikken. Vrouwen die eerder een kind met een neurale-buisdefect hebben gekregen, moeten 5 mg foliumzuur per dag nemen.

Voor degenen die de voorkeur geven aan natuurvoeding: lever, asperges, spinazie, spruitjes, volkorenproducten en peulvruchten zijn rijk aan foliumzuur. Het probleem daarbij is echter dat een aanstaande moerder zoveel extra foliumzuur nodig heeft dat zij dagelijks een pond spruitjes naar binnen moet werken of zo'n dertig boterhammen.