Een tweede Franeker; Leidse rechtenfaculteit verkeert in malaise

Aan de kwaliteit van de rechtenstudie ligt het niet. Het zijn vooral de verouderde voorzieningen die de terugloop van het aantal rechten-studenten in Leiden verklaren. Geldgebrek weer- houdt de faculteit van de sprong terug naar de top.

ER KOMT STEEDS MEER ruimte in het Leidse juridisch instituut, een oud gebouw aan de rand van het historische stadscentrum. De bekendste, oudste en nog altijd grootste rechtenfaculteit van Nederland, alma mater van prominente raadsheren, toeleverancier van gerenommeerde advocatenkantoren, oefent steeds minder aantrekkingskracht uit op juristen in spe. Ze zoeken liever een heenkomen bij glanzend nieuwe faculteiten in Tilburg of Maastricht die in aantallen exploderen. “Wordt Leiden een nieuw Franeker?” doet als grap al de ronde door de gangen. De vermaarde rechtenfaculteit in Franeker sloot vorige eeuw haar poorten.

De afgelopen zeven jaar is het aantal eerstejaars rechtenstudenten bijna gehalveerd: van 1.135 tot 626. Vorig jaar waren het er nog zo'n 700. Landelijk nam het aantal eerstejaars af met een derde. De Leidse faculteit vormt het dieptepunt van een constante achteruitgang van de universiteit die steeds minder massaal wordt. Het totale aantal Leidse eerstejaars studenten is inde voorlopige telling 8,7 procent lager dan vorig jaar. Leiden baadt in de weelde van een kameroverschot. De studentenhuisvesting werkt nu voor alle jongeren boven de 18. Kamers worden samengevoegd tot hele jongerenappartementen met eigen wc en keuken. Vermaarde verenigingshuizen, waar hospitanten vroeger bibberend op de stoep om toelating vroegen, raken niet vol. Het universiteitsbestuur loofde een boekenbon van 75 gulden uit voor wie lid wilde worden van een studentenvereniging.

Aan de kwaliteit van de wetenschappelijke staf ligt het niet. Bij de visitatiecommissies en ook bij de beoordeling door de studenten zelf scoort de hele Leidse universiteit niet beneden het gemiddelde. De laatste onderwijsvisitaties voor rechten, wijsbegeerte, biologie en informatica leverden goede beoordelingen op. De lerarenopleiding was zelfs zeer goed. De rechtenfaculteit weet goede hoogleraren aan te trekken. Op het gebied van auteursrecht bijvoorbeeld heeft Leiden een naam hoog te houden.

Volgens de voorzitter van het college van bestuur, drs. L. Vredevoogd, is de Leidse malaise het gevolg van de populariteit van de studierichtingen economie en bedrijfseconomie die in Leiden ontbreken. Prof.mr. H. Franken, decaan van de rechtenfaculteit, zegt dat de berichten over het bindende studie-advies de studenten hebben afgeschrikt, doordat er daarbij nauwelijks gewag is gemaakt van de uitvoerige begeleiding die daarbij hoort. Als eerstejaars niet binnen een jaar de helft van het aantal punten halen, moeten ze vertrekken. Deze eis is niet exorbitant, want ze komt overeen met de norm voor een studiebeurs. Elders in het land moet zo'n achterblijver op een studielening verder gaan.

Bij de rechtenfaculteit zette de neergang al in voor er sprake was van een bindend studie-advies. Er is daar ook een andere negatieve indicatie: een slechte uitslag bij een Elsevier/Nipo-onderzoek vorig jaar. Leiden eindigde onderaan.

Met name de faciliteiten krijgen een diepe onvoldoende van de eigen studenten. Mensen van buiten die bij de juridische faculteit op bezoek komen, schrikken van de schamele inrichting van de kantoren. De stalen bureaus lijken uit de bureaucratische oudheid te komen. Er zijn barsten in de muur. Het stof ligt hoog opgetast omdat er te weinig geld is voor schoonmakers. De gordijnen, die hier en daar als zonwering dienen, worden grauw omdat ze niet regelmatig naar de stomerij gaan: een leuk taakje voor de prof. Wetenschappelijke stafmedewerkers moeten de telefoons delen. In de zomer wordt iedereen om kwart over vijf uit het gebouw gezet, omdat het om half zes dicht gaat in plaats van half elf. De rest van het jaar maakt de portier overwerkers het leven zuur door de fietsenstalling al om half zes te sluiten. Zelfs op de wc-handdoeken wordt bezuinigd.

Ook decaan Franken vindt dat het voorzieningenniveau beter kan. “De rechtenfaculteit is altijd een stiefkindje geweest”, zegt hij. “We moeten veel meer geld inleveren dan andere faculteiten. We krijgen minder vergoeding voor promoties en we worden afgescheept met uiterst slechte voorzieningen. Vroeger hadden we zelfs een collegezaal in de kelder met een pilaar in het midden, zodat de docent linksom of rechtsom de studenten moest aankijken.” Mede onder druk van de Elsevier-enquête wordt gewerkt aan verbetering. De slechtste zalen zijn buiten gebruik gesteld voor onderwijs en elders is ruimte gevonden. Er is voor studenten elektronische toegang tot databanken en bibliotheken.

Rechten werd lange tijd beschouwd als een financiële melkkoe. Juristen hebben geen dure laboratoria nodig. Maar Franken vraagt zich af of hij geen gebruik kan maken van de prachtige collegezalen van bètafaculteiten, die weinig gebruikt worden omdat de bètawetenschappen - een landelijke tendens - minder in trek zijn. De rechtenfaculteit krijgt slechts vijf procent van de universitaire begroting. Ook bij personele vergelijkingen komt de rechtenfaculteit er armzalig uit. In 1996 had medicijnen 522 wetenschappelijke stafleden bij 580 studenten, wiskunde 477 stafleden bij 863 studenten. Maar rechten moest het met 234 personeelsleden voor 2488 studenten doen. Uit de onderwijsvisitatie die afgelopen voorjaar werd gepubliceerd, bleek de verhouding tussen de aantallen docenten en studenten vergeleken met andere rechtenfaculteiten ongunstig af te steken.

Er staan nog vijftig banen op het spel.Ten minste dertig stafleden, hoofdzakelijk onderzoekers bij economie, 'mogen' hun eigen baan financieren door middel van tweede en de derde geldstroom. Twintig mensen krijgen tijdelijke financiering. Getalenteerde medewerkers willen niet wachten op de uitkomst van dit gejongleer met potjes, zoals dat altijd gaat bij universiteiten, en zoeken al naar een nieuwe baan. De formatie veroorzaakt onrust en beheerst de gesprekken tussen wetenschappelijke stafleden.

Een groot deel van de rechtenstudenten zoekt op eigen kosten buiten de universiteit soelaas bij repetitoren. Deze roemrijke Leidse instelling is weer helemaal terug. Repetitoren hebben zich aaneengesloten en adverteren in studentenbladen. Bij de uitgang van tentamenlokalen delen ze informatievelletjes uit, zodat de student die het slecht heeft gedaan zich meteen kan inschrijven. Vroeger spijkerden repetitoren studenten bij die door het vele feesten geen tijd hadden gehad om colleges te volgen. Nu zorgen ze ervoor dat overbezette studenten aan de exameneisen en het vereiste tempo voldoen. Met een tarief van 600 gulden per semester per vak hebben ze het onderwijs deels geprivatiseerd. Wat bij de faculteit ontbreekt, kan de student zelf inkopen.

“Het lijkt wel of er meer van de goede student moet komen dan van het onderwijs”, zegt Ilse Dijkman, assessor mentoraat van de Juridische Faculteitsvereniging Appèl. Ook zij gaat naar de repetitor evenals de voorzitter Wouter Simonis en de assessor buitenland, Roeland Goldberg. De financiering van de repetitoren komt van de ouders of van bijbaantjes. Ilse Dijkman staat anderhalve dag in de week bij een drogist. Goldberg parkeert auto's op Schiphol. Sommige ouders storten het geld voor de repetitoren terug als de student het tentamen haalt. “Rechtenstudenten zijn flexibel inzetbaar voor bijbaantjes”, zegt Goldberg. Als hij overdag een college mist, kan hij 's avonds bij de avondstudenten gaan zitten die er een volledige baan bij hebben.

KELDERHOK

Misschien zijn repetitoren voortaan minder nodig want de in een rommelig kelderhok gehuisveste faculteitsvereniging wordt betrokken bij de verbetering van het onderwijsprogramma. Voor 500 gulden per jaar en een gratis wetboek gaan ouderejaars studenten de eerstejaars met de in de colleges geboden stof begeleiden. Het werk van de mentoren wordt gecoördineerd door docenten. De bedoeling is dat elke student persoonlijk wordt gevolgd en begeleid. Van iedere student wordt een dossier aangelegd. De komende drie jaar krijgt de rechtenfaculteit hiervoor twee miljoen gulden extra en wordt ze niet gekort wegens het dalende aantal studenten.

Alleen mentoraten en betere begeleiding zijn niet voldoende om van de rechtenfaculteit de top van Nederland te maken, zoals de besturen van de universiteit en van de faculteit zouden willen. Het Leidse onderwijs werd wel als goed beoordeeld, maar het onderzoek is middelmatig, zo blijkt uit een vergelijking van de visitatiecommissie met de andere negen rechtenfaculteiten in Nederland. Het faculteitsbestuur wil dat onderzoekers meer tijd aan onderwijs besteden. Maar hoe kan de faculteit de grote sprong naar de top maken als de budgettering hetzelfde is als bij concurrerende faculteiten? Minister van onderwijs Ritzen laat onderzoeken of goede faculteiten meer collegegeld kunnen vragen, maar daar zijn de beurzen niet op berekend. Vredevoogd filosofeert over selectie van studenten aan de poort. Het afschrikken van minder goede studenten door het bindende studie-advies gaat al in die richting. Het peil van de studenten wordt beter, nu de faculteit nog.