De zapatisten marcheren naar 'het niets'

De zapatistische guerrilla zal zich niet omvormen tot politieke beweging. Dit is de uitkomst van een congres dat begon met de indrukwekkende mars van duizenden gemaskerde Indianen op de Mexicaanse hoofdstad.

MEXICO-STAD, 19 SEPT. “Wij hebben ons vergist”, zegt commandant Obet door zijn wollen bivakmuts heen. In de volgepakte zaal daalt een ijzige stilte neer. “Dit is niét het moment om de wapens neer te leggen. We zullen géén onderdeel uitmaken van de nieuwe politieke beweging die wordt gesticht. We zijn hier slechts als waarnemers.”

Verbijsterd horen de aanwezigen op het congres het communiqué aan. Hoe is het mogelijk? Twee jaar lang heeft het Zapatistisch guerrillaleger (EZLN) van 'subcommandant' Marcos toegewerkt naar de oprichting van een politieke beweging (FZLN). Meer dan duizend indiaanse guerrillastrijders kwamen vorige week uit het regenwoud van de deelstaat Chiapas te voorschijn. Met een indrukwekkende karavaan vol muziek en humor trokken de 1111 gemaskerde afgevaardigden voor het oprichtingscongres naar de hoofdstad. Overal sloten juichende burgers zich aan. Zelfs de regering, die al een jaar weigert de door haarzelf ondertekende vredesakkoorden met de zapatisten toe te passen, juichte de mars van de guerrilleros toe.

“Ziehier hoe een beweging zichzelf de nek omdraait”, fluistert een bevriende Mexicaanse journalist. De pers staat samengeperst op een paar vierkante meter en mag zich niet door de congreszaal bewegen. Al drie dagen lang worden de journalisten beschimpt door de zapatistische 'ordedienst' - dezelfde journalisten die de afgelopen jaren hebben bijgedragen aan de populariteit van de mediabewuste zapatisten.

Er wordt gefluisterd en geduwd. Een gemaskerde commandant roept de zaal op de 'pershonden' in bedwang te houden. Maar de slag van het communiqué komt ook aan bij de rest van de congresgangers. Zwijgend kijken ze naar de honderden kleine mannen en vrouwen met hun indiaanse kleren en bivakmutsen in het centrum van de zaal. Alleen maar 'waarnemers'? Het is wonderlijk: met veel vertoon een congres uitroepen voor de oprichting van een politieke beweging, waar je vervolgens niet aan deelneemt.

De reden voor die beslissing is de regering. “Het is de regering met haar despotisch autoritarisme die weigert op onze terechte eisen in te gaan”, leest commandant Obet in zijn stokkende Spaans. “Het is de regering die ons dwingt de gewapende strijd voort te zetten. De regering die maakt dat we niet jullie gelijken kunnen zijn.”

Ontluisterd verdeelt de rest van het congres zich in werkgroepen. De deelnemers buigen zich over vragen als: hoe de nieuwe politieke beweging te organiseren volgens de door subcommandant Marcos gedecreteerde principes van 'gehoorzamend besturen' en 'luisterend spreken'. De nieuwe beweging mag geen politieke partij zijn, en de leden mogen niet 'streven naar macht'. Maar wat dan wel?

Een van de grootste discussiepunten in de werkgroepen is dat van het 'dubbele activisme'. Veel aanhangers van het zapatisme zijn tevens actief in de linkse oppositiepartij PRD. Tijdens de verkiezingen van juli behaalde de PRD onverwachts grote overwinningen. Maar ja, Marcos heeft gezegd: niet streven naar macht, en geen lid zijn van een partij.

In de wandelgangen woeden de discussies. “Wat voor een beweging ben je nog als je de PRD niet mag steunen?”, briest een indiaanse vakbondsleider uit de deelstaat Oaxaca. “De PRD is de enige partij die altijd voor onze eisen is opgekomen.” Hij wordt heftig tegengesproken door een vrouw met veel kettingen en ringen. “Die mannenvan de PRD zijn alleen op macht uit”, roept ze rinkelend. Nee, schudt de vrouw, je moet kiezen: “Of met de macht, of ertegen.”

Hoezeer de vrees voor 'de macht' de zapatisten begint te isoleren, werd al op de tweede dag van het congres duidelijk. Met een uniek gebaar verscheen de nieuwverkozen burgemeester van Mexico-stad, Cuauhtémoc Cárdenas, in de zaal. Sinds de zege van zijn PRD in Mexico-stad is hij een van de meest populaire figuren van Mexico. Maar de linkse hoogwaardigheidsbekleder werd niet begroet of welkom geheten. Daar zat hij, eenzaam op een stoel, terwijl de voorzitterstafel met de rug naar hem toe organisatorische kwesties bleef bespreken. Na een uurtje stapte de burgemeester maar weer op. “Die zie ik nog niet”, zei hij op de vraag van een verslaggever naar de mogelijkheden voor een samenwerking tussen PRD en het zapatisme. “En ik lig er ook niet wakker van.”

Intussen kwamen ook vanuit de regering de commentaren los. “Het is met onverzoenlijke standpunten als 'geef me alles of het is oorlog' dat het conflict wordt opgelost”, zei de onderhandelaar van de regering, Joaquín Coldwell. De regering is bereid het leger terug te trekken, zei hij, maar daar moeten dan wel concessies van de zapatisten tegenover staan: het intrekken van de oorlogsverklaring, en een vermindering van het aantal wapens. “We zijn bereid een juridische hervorming door te voeren”, bood Coldwell aan. “Maar wel in overeenstemming met de principes van soevereiniteit en eenheid van de Mexicaanse staat.”

En dit is nu juist het punt waarop de schoen wringt. In het vredesakkoord van vorig jaar belooft de regering de indiaanse volken van Mexico 'volledige politieke en juridische autonomie'. Volgens president Zedillo, die de akkoorden zelf ondertekende, betekent dit echter een bedreiging voor de eenheid van Mexico. Nonsens, zeggen de zapatisten. De indianen besturen zichzelf al eeuwen. En niemand is uit op afscheiding. Het probleem van de soevereiniteit is een smoes van de regering om het vredesakkoord niet uit te voeren.

De pasgekozen parlementsvoorzitter Muñoz Ledo van de PRD viel de zapatisten hierin bij: “Stompzinnig geleuter”, zei hij gisteren. “Er is geen enkele tegenstelling tussen autonomie voor indianen en nationale eenheid.” Wel riep hij de zapatisten wel in te gaan op het regeringsvoorstel tot nieuwe onderhandelingen.

Maar de zapatisten willen niet meer onderhandelen. “We willen dat ze de akkoorden uitvoeren”, zegt commandant Karina (19). Soms, vertelt ze, zit ze te piekeren in het oerwoud. “Als de regering zulke intellectuelen heeft gestuurd om het akkoord met ons te tekenen, waarom voeren ze het dan niet uit?” Waren ze soms dronken, of kunnen ze niet lezen? “Of was het om ons een val te zetten: dat wij de vrede tekenen, zonder dat zij hun afspraken hoeven nakomen?” Nog steeds verbijsterd kijkt ze naar de stad. 'Het grote kasteel' waarin de president woont, de auto's en trams die ze nooit heeft gezien. Op het Plein van de Drie Culturen ontrolt zich een bizar afscheidsfeest van walsende indianen in wollen rokken en bivakmutsen onder gekleurde hoeden. “Een mars naar het niets”, schrijft Jorge Castañeda over de aanwezigheid van de zapatisten in de stad. “Een pijnlijk symbool van de doodlopende steeg waarin het zapatistische volksleger terecht is gekomen.”