Expositie over verslavende tv-pulp in binnen- en buitenland

Over de hele wereld zitten mensen gekluisterd aan de buis en kijken naar het emotionele gesudder van acteurs en actrices in clichématige pulpverhalen. Voor het Museum voor Volkenkunde in Rotterdam als verschijnsel belangrijk genoeg om er een expositie aan te wijden.

Het schijnt dat er iets gaande is tussen Janine en Ludo. Niet alleen in hun scènes in Goede tijden, Slechte Tijden, maar ook daarbuiten. “Terwijl miljoenen kijkers zich afvragen of hun liefde voor elkaar - zeker door het grillige karakter van Ludo - wel stand zal houden, hebben de twee soap-sterren ook buiten de set, zegt men, bepaalde gevoelens voor elkaar gekregen”, meldde Telegraaf-reporter Henk van der Meyden dezer dagen. “Dat geeft hun liefdesscènes in de serie wel een extra dimensie... Op het ogenblik ligt Janine, die zwanger is, met brandwonden (die zij te danken heeft aan Dian Alberts) in het ziekenhuis. Ze vraagt zich daar af of zij nog wel aantrekkelijk is voor Ludo. De vraag is nu: zal Ludo wel bij Janine blijven? En hoe het in hun privé-leven zal gaan, nu tijdens de opnamen de vlam der liefde ook kennelijk echt oversloeg, is nog een mysterie...”

Het citaat, inclusief de kenmerkende puntjes om de spanning op te voeren, biedt een blik op een wereld die ik niet ken. Ik weet niet wie Janine en Ludo zijn, en ook de acteurs Caroline de Bruyn en Erik de Vogel, wier privé-leven hier ter sprake wordt gebracht, zijn mij onbekend. Wat kennelijk miljoenen kijkers (het zijn er in werkelijkheid bijna twee miljoen) elke avond op RTL4 doet afstemmen, ontgaat mij. De sterren uit GTST, zoals de serie gemakshalve en toch liefdevol wordt genoemd, zijn mijn sterren niet. Ik lees hun namen en weet er geen gezichten bij. Daar wil ik niet koket over doen, maar evenmin is het reden tot schaamte. Bijna twee miljoen mensen leven in een andere wereld dan de mijne, nu goed, dan is het in de mijne iets minder overbevolkt.

GTST bestaat sinds oktober 1990, toen de komst van een commercieel tv-net opeens iets mogelijk maakte wat in ons destijds danig versnipperde televisiebestel nooit mogelijk was geweest: elke dag hetzelfde programma op hetzelfde tijdstip. Het succes kwam snel. Aanvankelijk werd gebruik gemaakt van de scripts van de Australische serie The restless years uit de jaren zeventig, want producent Joop van den Ende meende dat in Nederland de expertise ontbrak om elke dag een half uur drama te schrijven. Maar al binnen twee jaar braken de Nederlandse bewerkers, onder leiding van Rogier Proper met zijn Eerste Nederlandsche Scenariofabriek, uit dat sjabloon. Het was voor onze begrippen te braaf, en nu konden ze het zelf verder wel.

Proper wist van wanten. Al een jaar voordat GTST begon, schreef hij in het inmiddels opgedoekte filmblad Skoop een verhelderend stuk over de principes van de soap. De soap, legde hij de cinematografisch geïnteresseerde lezer uit, is “een genre pulp-tv waarin allerlei ontwikkelingslijnen met eigen spanningsboogjes, meestal op het niveau van de fotoroman, dat er op uit is om de kijker door middel van de cliffhanger elke dag opnieuw aan de buis te kluisteren met het gevoel: er is alweer niks gebeurd, maar hoe zal het verder gaan? Morgen wordt het spannend.” En verder: “Waar wij in de speelfilm het basisverhaal proberen te verrijken met fantasievolle verrassende merkwaardigheden, zo probeert men hier het basisverhaal zo veel mogelijk te verarmen, nou ja, te versimpelen, terug te brengen tot voor iedereen begrijpelijke en dus hardop uitgesproken emoties. Dit noemt men ook wel clichés.”

Zijn eerlijkheid siert hem, want zo is het precies. In de soap verschijnen geen interessante individuen met tegenstrijdige eigenschappen, maar eenduidige personages die voortdurend hun gevoelens rechtstreeks onder woorden brengen - en bij voorkeur in de banale taal van populaire therapie-boekjes in het genre Ik ben oké, jij bent oké. Twee miljoen van onze landgenoten vinden dat kennelijk prettig en zien de soap-figuren als goede kennissen, misschien zelfs als vrienden. Minder mensen, maar toch nog 600.000, kijken elke avond naar de Veronica-soap Onderweg naar morgen. En de derde, Goudkust op SBS6, trekt er zo'n 450.000. Alle drie worden ze geproduceerd door Van den Ende en geschreven door de fabriek van Proper, met grote vellen papier aan de muur, vol lijnen en pijlen waarop de intriges worden uitgestippeld.

Natuurlijk is de soap een Amerikaanse uitvinding; bijkans alles wat populair is, werd immers daar uitgevonden. Onder de volledige aanduiding soap opera werd het genre in de jaren dertig op de Amerikaanse radio geïntroduceerd om de huisvrouwen overdag iets te luisteren te geven, en daarmee de zeepfabrikanten (vandaar soap) een trouw publiek voor hun reclamespotjes. Verreweg het oudste voorbeeld van zo'n authentieke radio-soap is The Archers van de BBC, die sinds 1950 tot op de dag van vandaag elke avond wordt uitgezonden.

“Toen de televisie kwam”, meldt Francis Wheen in zijn boek Television, “leek de soap bij uitstek geschikt voor het nieuwe medium omdat de logge camera's uit die tijd alleen intiem drama konden registreren, met een minimum aan fysieke beweging.” Nog altijd bestaan de meeste soap-scènes uit close-ups van pratende hoofden - goedkoper kan niet.

Ook een andere stijlfiguur behoorde al meteen tot het instrumentarium: de soap is in principe eindeloos. Op een goed moment moeten weliswaar de intriges in beweging worden gezet, maar het is niet de bedoeling er op een vooraf bepaalde dag een eind aan te maken. Niemand werkt in het begin al toe naar een mooie climax aan het slot. De soap is een opeenvolging van kleine climaxjes die, als het aan de makers ligt, nooit een finale apotheose krijgen.

De soap is een repeteergeweer dat nimmer een definitief doel treft. Het suddert, sputtert even en suddert dan weer verder, als draadjesvlees dat oneindig lang op een waakvlammetje blijft staan. Totdat een televisie-baas constateert dat het publiek zich begint te vervelen en gaandeweg niet meer kijkt. Dat kost adverteerders, en dan moet het afgelopen zijn.

Intussen is de soap niet alleen in het Westen een geliefd vehikel geworden voor het quasi-realisme van 'liefde en geld, drama en bezit' (Proper). Ze zijn er in alle kleuren, bewijst de tentoonstelling Soaps die vandaag wordt geopend in het Museum voor Volkenkunde in Rotterdam. Ze worden bijvoorbeeld ook gemaakt in Brazilië en Zuid-Afrika, Japan en Egypte, Turkije en Indonesië, en ze worden allemaal geproduceerd volgens de regels van de kunst die door mede-samensteller Liane van der Linden worden omschreven als “de verheviging van de alledaagse werkelijkheid en de kunst om daar niet te veel van af te wijken”.

Omdat wij de niet-Westerse werkelijkheid van alledag minder goed kennen dan de onze, die wordt weerspiegeld in GTST, vallen ons de afwijkingen op die in het museum door middel van fragmenten op monitoren, metersbrede sociogrammen en vidiwalls worden uitvergroot. Hoe de Brazilianen luxueus op schilderachtige locaties hebben gefilmd, en hoe daar de politieke en economische realiteit zeer herkenbaar tot drama werd verwerkt, hoe in een Zuid-Afrikaanse serie blank en zwart probleemloos samengaan zonder dat iemand het nabije verleden nog te berde brengt, en hoe in Egypte de opkomst van het fundamentalisme wordt geïllustreerd door de introductie van een jongen die wegens het gebrek aan alternatieven in de huidige burgermaatschappij als vanzelf naar de extreme hoek wordt getrokken.

In diverse landen is de soap niet het product van een anonieme groep schrijvers, verklaart Liane van der Linden dan ook, maar het werk van één auteur met een persoonlijke blik op de wereld waarin hij leeft. Dat maakt het genre niet alleen tot studiestof voor de dramaturgen en sociologen, die hun voorspelbare bevindingen al bij tientallen in schema's en statistiekjes hebben ondergebracht, maar ook voor het soort onderzoekers dat de activiteiten van een museum voor volkenkunde schraagt. En dat verklaart waarom dit Museum voor Volkenkunde er een tentoonstelling over wilde maken, waarbij de GTST-glamour als lokker fungeert voor een levendige uitstalling van andermans zeden en gewoontes.

Hoe het verder gaat met Janine en Ludo, zal me een zorg wezen. Maar te zien hoe ver een Brazilaanse landeigenaar wil gaan om een opstandige rietkapster op zijn grondgebied in te palmen, is van een heel andere orde.

INFORMATIE

Soaps, t/m 31 dec. in het Museum voor Volkenkunde, Willemskade 25, Rotterdam, tel 010-4112201. Di t/m vr 10-17u, za/zo 11-17u. Toegang ƒ 7,50.

Themaprogramma in Museumtheater De Evenaar en het Museum voor Volkenkunde:

18 sept, 20.30u: De avond van de Soap, met Marc Linssen (projectleider van Goudkust en ex-scriptschrijver van GTST), de GTST-sterren Katja Schuurmans en Jimmy Geduld, een soap-verslaafde en een soap-hater, de kunstenares Soheila Najand die een door GTST geïnspireerd aquarium met soap-beelden bouwde, en mede-samensteller Liane van der Linden.

21 sept, 13-17u: Soaps Extra, met fanclub-markt, video-presentaties, GTST-bloopers en gasten.

21 sept, 14u: Cliffhangers Contest 1997, met vijf GTST-acteurs (Wik Jongsma, Ferri Somogyi, Sabine Koning, Cas Jansen en Bartho Braat) en vijf Rotterdamse theateracteurs (Joris Lutz, Cynthia Abma, Martin Schwab, Marian Mudde en Helen Pavias) die ontknopingen improviseren ten overstaan van een jury.

23 t/m 28 sept, 20u15: Terug naar nergens, soap-theater door jongeren van 14 tot 21 jaar, gebaseerd op hun eigen leven in Rotterdam-West.

25 sept, 20u15: Vrouwen in de soap, debat met GTST-schrijfster Karin van de Meer, de onderzoeksters Hülya Tufan (Turkse soaps) en Vivian Paulissen (soaps in Zuid-Amerika) en GTST-actrice Chris Jolles.

2 okt, 20u15: Interculturele soaps, met de Zuid-Afrikaanse onderzoekster Magriet Pitout, zwarte acteurs uit Nederland en Job Gosschalk van het castingbureau Hans Kemna.

9 okt, 20u15: Soaps and identity, Engelstalig debat met de Zuid-Afrikaanse schrijver en producent Mfundi Vundla, de Zwitserse onderzoekster Esther Schaufelberger (over Egyptische soaps) en de Amerikaanse script-adviseur Brian Frons.

Het tijdschrift Bzzlletin, een uitgave van uitgeverij BZZTôH, is deze maand gewijd aan soaps. Met o.a. aandacht voor de langstlopende Amerikaanse soap, As the world turns, en alles over de Nederlandse soap-wereld: de geschiedenis, de hoofdrolspelers, de scripts, alsmede interviews met scriptschrijvers. ISBN 90 5501 446X. Prijs ƒ 12,50. Te bestellen bij BZZTôH, tel. 070-3632934.