Burgerzin wordt 'levensbedreigend'

De geweldadige dood van Meindert Tjoelker in Leeuwarden staat niet op zichzelf. Eerder werden burgers in Amsterdam, Hilversum en Tilburg slachtoffer van hun burgerzin. “De affaires betekenen een domper voor de burgerplicht.”

LEEUWARDEN, 18 SEPT. “Vier jongens die spijt als haren op hun hoofd hebben” bevolken nu een politiecel in Leeuwarden, zegt een van hun advocaten. De vier waren afgelopen zaterdag in de zeer vroege ochtend betrokken bij de gewelddadige dood van Meindert Tjoelker, een dertigjarige landbouwkundig ingenieur uit de Friese hoofdstad. Tjoelker en zijn vriendin luidden die nacht op feestelijke wijze hun vrijgezellenbestaan uit. Morgen, op vrijdag 19 september, zouden ze trouwen. In plaats daarvan wordt Tjoelker nu begraven.

Leeuwarden zal morgenavond om elf uur massaal een minuut stilte voor Meindert Tjoelker in acht nemen. Maar niet alleen voor hem en niet alleen in Leeuwarden en Friesland. Het eerbetoon, in Breda op verzoek van burgemeester Stekelenburg, geldt ook een 28-jarige Tilburger die twee weken geleden in het centrum van die stad werd neergestoken en gisteren in een ziekenhuis is overleden. Bij de minuut stilte in Amsterdam, daar op aandringen van locoburgemeester Peer, gaan de gedachten natuurlijk ook uit naar Joes Kloppenburg. De 26-jarige student werd vorig jaar augustus doodgeslagen toen hij in de Voetboogstraat een vechtersbaas met de woorden 'kappen nou' tot bedaren trachtte te brengen.

En in Hilversum zal morgenavond onvermijdelijk de naam Marcel Kretzer bij velen in herinnering worden gebracht. De 25-jarige Hilversummer werd twee jaar geleden doodgetrapt. De dader werd nooit gepakt. Maar een woordvoerder van de politie Gooi- en Vechtstreek meldt dat “het dossier nog steeds geopend is”. Hij verwacht nog arrestaties.

In de zaak van de dood van Meindert Tjoelker was het aanhouden van de verdachten kinderspel voor de politie: ze zaten een half uur na de vechtpartij in dezelfde straat in een snackbar een broodje shoarma te eten. Uit de spaarzame mededelingen van de Leeuwarder politie over deze zaak blijkt dat Tjoelker, zijn vriendin en twee bevriende stellen die ochtend vroeg op de Nieuwestad een groepje jongens zagen aan de overkant van de stadsgracht. Eén van hen wilde een fiets in het water gooien, waarop Tjoelker hem zou hebben toegeroepen daarmee op te houden. De vier stormden daarop via een voetgangersbrugje over de gracht op Tjoelker en zijn gezelschap af en begonnen de Leeuwarder af te tuigen. Toen Tjoelker al op de grond lag, zou hij zijn geschopt, waarbij mogelijk dodelijk hersenletsel is ontstaan, zo blijkt uit het voorlopig sectierapport. Dat meldt verder ook “inwendige bloedingen”. Tjoelker overleed enkele uren na de vechtpartij in een ziekenhuis.

De advocaten van de vier verdachten bestrijden deze versie van de gebeurtenissen niet. Ze plaatsen wel andere accenten. Volgens raadsman mr. W. Schoo van de 24-jarige bedrijfskok M. ten C. uit Leeuwarden zou Tjoelker “hé wat moet dat, stelletje klootzakken” of woorden van gelijke strekking hebben geroepen. Tjoelker zou daarbij “een dreigende houding” hebben aangenomen, aldus Schoo. De verdediger van een 27-jarige man uit Stiens, mr. R. Snorn, spreekt van een vechtpartij waarbij “over en weer” is gescholden en geslagen. Geen van de vier verdachten zou hebben doorgehad dat Tjoelker dodelijk was verwond, mogelijk als gevolg van wat advocaat Schoo “een fatale schop” noemt.

Advocaat mr. E.J. Kuiters van de 17-jarige scholier D.S. wil niet inhoudelijk op de zaak in gaan. “De belangen van mijn cliënt zijn heel groot. Ik neem een andere positie in dan mijn drie collega's. Ik zit op een andere stoel.” Waarom dat zo is wil hij niet zeggen, maar het is niet alleen wegens de minderjarigheid van zijn cliënt. “In het politiedossier van mijn cliënt zit een hele duidelijke stelling. Het is niet in het belang van mijn cliënt hier inhoudelijk op in te gaan.”

De vier is doodslag ten laste gelegd en openlijke geweldpleging die de dood tot gevolg heeft. Maar de juridische vraag moet nog worden beantwoord wie van de vier Tjoelker heeft gedood. Twee van de vier advocaten ontkennen dat hun cliënt met Tjoelker zelf heeft gevochten. Uit het proces-verbaal zou blijken, dat de verschillende getuigen die de politie heeft gehoord ook niet eenduidig naar één dader wijzen. “De feitelijke toedracht is hartstikke onduidelijk”, zegt mr. F. Dronkers, advocaat van een andere 24-jarige Leeuwarder uit het groepje van vier. Volgens politievoorlichter R. Rambonnet was er in de melding aan de politie sprake van “een vechtpartij”. De kwalificatie impliceert volgens hem niet dat het gevecht ook tweezijdig was. “Dat moet het onderzoek uitwijzen.”

De minuut stilte morgenavond voor Tjoelker, Kloppenburg, Kretzer en 'minder bekende' slachtoffers van dit soort incidenten biedt de mogelijkheid voor reflectie op de verschijnselen agressie en geweld. De Leeuwarder politiechef Bangma nam eerder deze week, in overleg met het stadsbestuur en de familie van Tjoelker, het initiatief tot het moment van bezinning. De politie heeft “brede steun nodig uit de samenleving, die tot uitdrukking brengt dergelijk geweld niet te accepteren”, schreef Bangma in een verklaring aan de pers.

Hoewel gevallen met dodelijke afloop eerder uitzondering dan regel zijn, is het totaal aantal mishandelingen de afgelopen tien jaar sterk gestegen. “Het is een raar soort ongeremd geweld dat in de meeste gevallen leidt tot verwondingen”, zegt onderzoeksleider dr. P. van der Laan van het Wetenschappelijk Onderzoeks- en Documentatiecentrum van het ministerie van Justitie. Maar uniek voor Nederland is de “consistente toename” van geweldsdelicten niet: in de hele Europese Unie doet zich volgens Van der Laan een stijging voor. Alcohol en drugs, maar ook toegenomen wapenbezit, meer uitgaan en een grotere bereidheid tot aangifte zijn enkele factoren die een rol spelen bij de stijging van 150 procent in ruim tien jaar tijd.

De socioloog dr. C. Wouters van de Universiteit Utrecht verplaatst zich even in de persoon van de dader als hij zegt: “Het is natuurlijk een geweldige kick om iemand dood te trappen”. Vorige week nog werd de socioloog zelf “in elkaar geslagen” na een incident voor zijn huis. “Geweld geeft een meerderwaardigheidsgevoel”, stelt hij. “Het is de meest duidelijke uiting van superioriteit.” Intussen denkt hoogleraar psychologie O. Wiegman van de Universiteit Twente dat de gevallen van interventie (Kloppenburg: 'kappen nou!', Tjoelker: 'ophouden, klootzakken!') die in de dood eindigden, zullen leiden tot een verminderde bereidheid van mensen om anderen te hulp te schieten of anderszins hun burgerplicht te doen. “Dit zal een domper op de hulpverlening zetten”, verwacht Wiegman.

Morgenavond zal ook de Friese commissaris van de koningin Hermans bij de Waag in Leeuwarden, op steenworp afstand van de plaats waar Meindert Tjoelker werd doodgeschopt, een minuut stilte in acht nemen. De dood van Tjoelker heeft volgens hem een “gevoelige snaar in Friesland” geraakt. “Mensen moeten in hun privéleven nagaan hoe we met elkaar omgaan en dit geweld kunnen voorkomen”, zei Hermans vanochtend op Omrop Fryslân.