'Preekstoel in de ether' ergert Poolse kerk

De Polen kiezen zondag een nieuw parlement. De controversiële katholiek-fundamentalistische radiozender Radio Maryja mengt zich volop in de campagne, tot ongenoegen overigens van het episcopaat.

TORUEÉN / KRAKÓW, 17 SEPT. De stralende verschijning van Maria beslaat de halve buitenmuur van het kantoor waarin het radiostation huist dat haar naam draagt. Tussen haar handen zweeft een satelliet. Religie en technologie als twee-eenheid: met moderne middelen verspreidt Radio Maryja zijn fundamentalistische boodschap over heel Polen. Het succes is zo groot, en de boodschap zo omstreden, dat Radio Maryja de leiding van de Poolse katholieke kerk zwaar op de maag ligt.

Binnen in het moderne kantoor lopen meer nonnen en priesters dan medewerkers in burger. De ruimte tegenover de ingang is geen studio, maar een kapel. Door de luidsprekers klinkt gewijde muziek. Overal hangen afbeeldingen van de naamgeefster van het station. Pater Tadeusz Rydzyk, oprichter en directeur van Radio Maryja en de schrik van iedereen in Polen die zich liberaal noemt, snelt voorbij. De roomse jihad die hij vijf jaar geleden begon vanuit het stadje ToruEÉn, tweehonderd kilometer ten noordwesten van Warschau, is een dagtaak.

Radio Maryja blijkt behalve een radiostation ook een sekte, en een sekte wil geen pottenkijkers. De eerste vraag van de oudere dame achter de receptie is of die krant uit Holland wel katholiek is. Na lang wachten nodigt 'pater Jan' ons uit voor een kopje thee met een wolkje argwaan. Maar een gesprek over Radio Maryja, de aartsconservatieve huisgenoot van tien procent van de 39 miljoen Polen, is onmogelijk. Er wordt al zoveel naars over het station beweerd. Wie garandeert hem dat wij een aardig stukje schrijven? “Alleen onze directeur en onze woordvoerder kunnen uitspraken doen. Maar zij geven geen interviews”, zo sluit pater Jan de cirkel.

In een land waar 95 procent van de inwoners katholiek is, lijkt de preekstoel-per-satelliet een logisch verschijnsel. Maar dat de boodschap van pater Rydzyk zo zou aanslaan, heeft zelfs de kerk verrast. Volgens pater Józef Tischner, een bekende verlichte hoogleraar theologie uit Kraków die op Radio Maryja meermalen “een vrijmetselaar” en “de duivel” is genoemd, haalt het radiostation Rome rechts in. “Ze doen zich voor als trouwe kerkleden. Over de paus zeggen ze niets dan goeds. Maar in de praktijk zijn ze tegen de oecumene, zeer nationalistisch, anti-Europees, en anti-semitisch. Het gaat niet met het mes tussen de tanden, maar ze hebben behoefte aan een vijand. Radio Maryja bepaalt wie jood is en wie niet, en wie een goede katholiek is en wie niet.”

Radio Maryja schotelt zijn luisteraars een permanent bedreigd Polen voor, meent de socioloog dr. Sergiusz Kowalski, die onderzoek deed naar het station. De boodschap: Polen is in gevaar, het kwaad rukt op en de trouwe katholieken moeten zich mobiliseren om zich te verdedigen.

Pagina 5: Radio Maryja strijdt tegen 'verborgen vrijmetselaars'

Het kwaad heeft vele gezichten, zo noteerde Kowalski tijdens honderden uren uitzendingen. Het zijn vooral de 'atheïstische' oud-communisten die het land regeren, de 'rozen' (liberale katholieken, afkomstig uit de vroegere verzetsbeweging Solidariteit), de vrijmetselaars, en een scala aan min of meer verhulde termen voor joden: 'het internationale grootkapitaal', 'kosmopolieten' of 'mensen die Pools spreken maar waarschijnlijk niet Pools zijn'.

De overwinningen van de ex-communistische SLD (Democratische Linkse Alliantie) bij de parlementsverkiezingen in 1993 en van haar kandidaat Aleksander Kwaiewski bij de presidentsverkiezingen in 1995 was een welkome bijdrage aan de anti-Poolse complottheorie.

“Laten we bidden dat we de schande van Polen mogen wissen dat aan het hoofd van ons volk een ongedoopte staat”, preekte het radiostation. Rydzyk zelf hield zijn luisteraars voor dat ex-communisten “onze mentaliteit en onze persoonlijkheid hebben bewerkt en er een spel mee hebben gespeeld”. “De duivel is ons vaderland binnengekomen, en hij spreekt mooie woorden.”

De priester Szczepan Kósnik deed er nog een schep bovenop: “De hele wereld wordt aangevallen door mensen die vijanden zijn van God, de dragers van de dood. Zij doden kinderen die nog niet geboren zijn en oude mensen omdat ze te veel kosten. We kunnen dit 'verborgen vrijmetselarij' noemen”.

Rydzyk is lid van de orde der redemptoristen, die volgens kenners bekend staat om het inspelen op emoties. Hij zet een traditie van preken over de duivel als vijand, over boetedoening en bekering, voort via de microfoon en vindt een gewillige kudde. Tischner: “Tijdens het communisme had je drie sociale groepen: communisten, anti-communisten en een derde groep die zich nergens voor interesseerde, die geen kranten leest en die er een primitief wereldbeeld op na houdt. Als eerste in Polen richt Rydzyk zich juist op die groep.”

De omvang van het leger luisteraars heeft de belangstelling gewekt van rechtse politici. Er bestaan nauwe banden tussen Radio Maryja en de AWS (Electorale Actie Solidariteit), de uit de vakbond Solidariteit voortgekomen politieke beweging van centrum-rechtse tot extreem-rechtse organisaties. Bij de parlementsverkiezingen van zondag is de AWS de belangrijkste concurrent van de regerende SLD. Radio Marya verhult zijn sympathie niet: tijdens de uitzendingen wordt de route van de AWS-campagnebus vermeld.

De leider van de AWS, Marian Krzaklewski, verklaarde dat hij pater Rydzyk eens in de maand ontmoet en regelmatig belt. “Ik luister graag naar de gesprekken die het station voert met luisteraars. Het is een fantastische barometer van dat milieu.”

Het aanschurken tegen de AWS brengt Radio Marya in conflict met het Poolse episcopaat, meent theoloog Tischner. Officieel wil de kerk meer afstand nemen van de politiek. Bij verkiezingen in Polen bleek de afgelopen jaren dat kiezers steeds minder naar stemadviezen van de kansel luisterden en dat ze zelfs irritaties wekken. Het episcopaat heeft besloten dat politici van de AWS en de ROP (de ultra-nationalistische Beweging voor de Wederopbouw van Polen) niet via Radio Marya hun politieke boodschap mogen uitdragen.

“Na het laatste bezoek van de paus in juni is de situatie veranderd”, zegt Tischner. “De paus heeft duidelijk afstand genomen van Radio Maryja. Hij heeft het station niet één keer genoemd tijdens zijn bezoek.”

“Op dit moment is er onrust in de kerk: de mensen weten niet meer wat de stem van het episcopaat is. Er zijn wel stemmen opgegaan om Rydzyk als directeur te verwijderen, maar dat is bijna onmogelijk. Daarom probeert men hem nu met zachte dwang het zwijgen op te leggen, door erop aan te dringen dat hij ook andere mensen toelaat tot de microfoon, en door concurrerende stations te ondersteunen”, aldus Tischner.

Politici van andere partijen, voorstanders van een scheiding tussen kerk en staat, nemen de nieuwe a-politieke houding van de katholieke kerk niet zo serieus. Het episcopaat mag officieel neutraal zijn, menig priester in de parochies roept zijn gelovigen op om in ieder geval niet op “de communisten” te stemmen. “De priesters zeggen: wij zeggen niet op wie jullie moeten stemmen, maar denk erom dat die communisten tegen God zijn”, zegt een hoge politicus van de SLD.

Maar de niet-religieuze partijen weten ook dat de inmenging van de kerk de vorige keren in hun voordeel werkte. Een al te nauw verbond tussen de radiozender en de AWS hoeft hen niet te deren: met een beetje geluk brengt Radio Maryja de duivel weer aan de macht.