Schilderijen van wol in de rechtszaal

Negen beeldend kunstenaars zijn uitgenodigd tapijten te ontwerpen voor het nieuwe paleis van justitie in Den Bosch. Hun oorspronkelijke scepsis sloeg om in enthousiasme toen ze de mogelijkheden ontdekten van de weefgetouwen. De ontwerpen zijn te zien in het Noordbrabants Museum.

DEN BOSCH, 15 SEPT. Ze stonden er wat onwennig tegenover, de negen kunstenaars die door het nieuwe paleis van justitie in Den Bosch werden uitgenodigd een tapijt te ontwerpen. Een tapijt, dat deed je hoogstens als ironisch statement, zoals Rob Scholte met zijn Mens-erger-je-niet-vloerkleed, maar verder hield je je daarmee toch niet bezig. “De kunstenaars waren inderdaad nogal sceptisch toen we ze vroegen”, zegt Toine Ooms, adviseur beeldende kunst van de Rijksbouwmeester, “maar dat verdween toen we ze een workshop aanboden bij de Desso-tapijtfabrieken in Oss. Daar hebben we ze de mogelijkheden van het weven laten zien en ze duidelijk gemaakt dat hun ontwerpen vrij nauwkeurig in wol kunnen worden omgezet, ze kunnen tegenwoordig bijna schilderen met wol. Toen waren ze snel om.”

Het gevolg daarvan is dat er in het justitiepaleis, een ontwerp van de Luikse architect Charles VandenHove dat nu nog in aanbouw is, bij de opening in de zomer van 1998 over zestien rechtszalen in totaal 36 tapijten te bezichtigen zullen zijn. De negen kunstenaars die ze ontwierpen werden voorgesteld door Chris Dercon, directeur van Museum Boijmans Van Beuningen in Rotterdam: Rob Birza, Jan Dibbets, Marlene Dumas, Ludger Gerdes, Henri Jacobs, Giulio Paolini, Willen Oorebeek, Luc Tuymans en Jeff Wall. Geen van hen week bij zijn ontwerpen sterk af van zijn gebruikelijke 'vrije' werk. Zo maakte Dibbets een reeks 'kleurstalen' aan de hand van detailfoto's van auto's, Oorebeek gebruikte gescramblede krantenfoto's, Jacobs toont natuurbeelden in verschillende jaargetijden en Wall gebruikte een reeks foto's die de vraag oproepen in hoeverre ze zijn geënsceneerd. Dat ze daarmee allemaal niet even nauwkeurig aansloten bij de opdracht van justitie, die luidde dat de ontwerpen iets moesten zeggen over 'de rol van justitie in deze tijd', was voor de opdrachtgever geen reden tot ontevredenheid. “We gingen er in de eerste plaats van uit dat de meeste mensen in de zaal niet gewend zijn aan een rechtszaak,” aldus Toine Ooms, “Daardoor zal hun blik tijdens een zitting snel afdwalen of wegzweven. Wij wilden wat afleiding bieden, wat vertroosting in zo'n ongebruikelijke situatie.”

De belangrijkste reden om als versiering voor tapijten te kiezen was volgens Ooms een stuk prozaïscher: de tapijten, die worden aangebracht op een speciale onderlaag, dempen het geluid, wat het galmen in de rechtszalen enigszins beperkt. “Daar kwam wel bij dat we het een mooi idee vonden om aan te sluiten bij de oude traditie van de gobelins”, zegt Ooms. “Die hingen tenslotte ook meestal in paleizen en openbare gebouwen.”

Zoals op de kleine tentoonstelling van de ontwerpen in het Noordbrabants Museum te zien is, levert het weven in vergelijking tot andere technieken de nodige beperkingen op. De belangrijkste daarvan is dat de negen kunstenaars gezamenlijk slechts elf kleuren tot hun beschikking hebben - het maximum dat de weefmachines voor dit project aankunnen. De kleine stalen die in het museum hangen zien er daardoor uit als foto's met een buitenproportioneel grote korrel - je moet je ogen bijna dichtknijpen om te beelden te kunnen herkennen. Ooms: “In de praktijk zal niemand daar last van hebben. Dan hangen ze op zo'n afstand dat ze automatisch een geheel vormen.”

Ondertussen zijn al de eerste rechters gesignaleerd die bepaalde zalen om hun wandtapijt willen gaan boycotten. Na de eerste ontwerpvoorstellen bleek dat een aantal rechters niet gelukkig was met het voorstel van Marlene Dumas, die ondermeer een oud schilderij van een naakte vrouw, op de rug gezien, met de handen boven haar hoofd vastgebonden had ingediend. Ooms: “Het was een vrouw in een extreme mate van onvrijheid en ook nog eens gezichtsloos. We waren bang dat dat bij incest- of verkrachtingszaken wel erg ongemakkelijke situaties zou kunnen opleveren. Marlene Dumas had daar alle begrip voor en had er geen moeite mee het te veranderen.”

Of iedere rechter even blij is met ieder ontwerp? Ooms: “Als je straks die zalen inkomt zullen de tapijten prominent aanwezig zijn. Ik kan me voorstellen dat sommige rechters daarom niet in bepaalde zalen zullen wilen zitten. Daar zullen wij ze ook niet toe dwingen.”

Tentoonstelling van de tapijtontwerpen in het Noordbrabants Museum, Verwerstraat 41, Den Bosch. Di-vr 10-17u, za en zo 12-17u. T/m 26 oktober. Na de opening van het gerechtsgebouw zullen de tapijten op open dagen en nader te bepalen uren te bezichtigen zijn.