Hemelkanon

Wie door het vernieuwde park Treptow in het zuidoosten van Berlijn dwaalt, komt vroeg of laat voor een verrassing te staan. Achter het uitgestrekte Russische oorlogsmonument doemt een neoclassicistisch gebouw op waaruit een constructie steekt die veel weg heeft van een reusachtig kanon, gericht op de hemel.

Is dit ook een monument, een herinnering uit de tijd van de Koude Oorlog? Dichterbij gekomen blijkt dat het inderdaad om een monument gaat, maar dan van industriële aard. Het is de langste lenzenkijker ter wereld.

De reuzentelescoop is het pronkstuk van de Archenhold Sternwarte, de oudste volkssterrenwacht in Duitsland. Zij werd in oktober 1896 opgericht door Friedrich Simon Archenhold (1861-1939), een merkwaardig man die zich bewoog op het grensgebied van de amateur- en professionele sterrenkunde en in Duitsland de grootste telescoop ter wereld wilde laten bouwen. Dat was een land met zo'n lange traditie op astronomisch en optisch gebied toch wel verplicht, zo meende hij.

Archenhold had aanvankelijk zijn zinnen gezet op een telescoop met een lens van 125 centimeter diameter: het grootste objectief ter wereld. Technische en financiële grenzen leidden uiteindelijk tot een telescoop met een lens van 68 centimeter diameter, maar Archenhold kreeg het wel voor elkaar dat de kijkerbuis 21 meter lang zou worden. Dat was twee meter langer dan de toenmalige recordhouder: de grote refractor van de Yerkes-sterrenwacht in de Verenigde Staten. Er was zelfs even sprake van een kijkerbuis van 35 meter lang, maar dat werd de Berlijnse machinefabriek Paul Hoppe toch te gortig.

Een tijdgenoot vergeleek de 21 meter lange telescoop met een reuzenkanon van Krupp en die indruk krijgt men ook nu nog. Dit komt doordat het draaipunt van het instrument zich niet halverwege de telescoopbuis bevindt, zoals bij een lenzenkijker gebruikelijk is, maar bij het oculair aan de onderkant. Twee enorme gewichten aan de achterkant houden het enorme gevaarte, waar men via een platform overheen kan lopen, in evenwicht. Wegens zijn enorme lengte moet de telescoop in de openlucht staan, maar dat maakt het instrument des te imponerender.

De telescoop was de belangrijkste trekpleister op de industrietentoonstelling die in 1896 in het park Treptow in Berlijn werd gehouden. De bouw werd gefinancierd met entreegelden en particuliere schenkingen. Na afloop van de tentoonstelling bleef het instrument als enige in het park staan en er groeide een bloeiende volkssterrenwacht omheen. Het geklinknagelde, ijzeren gevaarte ademt in onze tijd de sfeer van een ander opvallend bouwwerk uit die tijd: de Eiffeltoren.

Weer en wind deden hun werk en in 1977 moest worden begonnen aan renovaties die - met onderbrekingen - twintig jaar zouden duren. De laatste, drie jaar geleden begonnen vanwege de nadering van de honderdste verjaardag van het Himmelskanone, zijn onlangs voltooid. Ook het in de DDR-tijd verwaarloosde gebouw van de volksterrenwacht is nu gerestaureerd. De telescoop wijst weer fier hemelwaarts, “de telescoop die alle bergen en dalen van de Duitse geschiedenis, van het keizerrijk tot het weer verenigde Duitsland, heeft doorstaan”, zegt de trotse directeur Dieter Herrmann.