'Ossies' merken weinig van nieuw Wirtschaftswunder

BONN, 13 SEPT. In de Bondsrepubliek lijkt de stemming om te slaan. In Standort Deutschland voltrekt zich een klein 'auto-wonder' met nieuwe modellen en nieuwe banen. De economische groei klimt intussen naar de 2,9 procent en het overheidstekort is zover teruggelopen dat de euro voor Duitsland binnen bereikt ligt.

Duitsland staat aan de vooravond van een tweede Wirtschaftswunder, voorspelde een optimistische minister Hans Wijers deze week in Düsseldorf tijdens een conferentie over het Nederlandse en Duitse economische model. De economie is veel sterker dan menigeen denkt, weet Wijers. “Wacht maar tot het kostenprobleem is opgelost.” De immer kritische Norbert Walter, topeconoom bij de Deutsche Bank, verzekerde dat de economie binnen twee jaar een keerpunt beleeft, ongeacht wie er dan in Duitsland regeert.

Maar zal de opleving van de Duitse economie krachtig genoeg zijn om de almaar stijgende werkloosheid te verminderen? Terwijl bondskanselier Helmut Kohl deze week op de autoshow in Frankfurt in de compacte Smart kroop en genoot van de vele, glanzende modellen die Duitsland “weer elan” zullen geven, ging door de medewerkers van het arbeidsbureau in Sangerhausen een schok toen de jongste werkloosheidscijfers bekend werden gemaakt.

Deze stad in het Oostduitse Saksen-Anhalt is de treurige recordhouder van de meeste werklozen in de Bondsrepubliek, een kwart van de beroepsbevolking heeft geen baan meer. In heel Duitsland steeg het aantal werklozen afgelopen maand tot 4,37 miljoen, ruim 470.000 meer dan vorig jaar augustus. Een naoorlogs dieptepunt.

In het westen van het land profiteren de werklozen nog van de fors aantrekkende export. In het oosten gaat het verlies aan banen evenwel in rap tempo voort. Officieel heeft 18,3 procent van de beroepsbevolking in dit deel van het land geen baan meer, tegen 9,7 procent in het westen. Medewerkers van arbeidsbureau's maken er geen geheim van, dat de werkloosheid in de voormalige DDR in werkelijkheid tussen de 30 en 40 procent schommelt. 'Boven de 50? Kansloos', kopte een krant.

Bernhard Jagoda, de president van de 'Bundesanstalt für Arbeit', de overkoepelende organisatie van arbeidsbureaus, wil niet uitsluiten dat de werkloosheid bij een uiterst koude winter tot vijf miljoen zal oplopen. Ursula Engelen-Kefer, vice-voorzitter van de vakorganisatie Deutscher Gewerkschaftsbund, rekent al op een stijging tot vijf miljoen.

Voor het eerst sinds de Tweede Wereldoorlog tekent zich in de Duitse samenleving een sluipende tweedeling af: die van de winnaars en verliezers van de globalisering. De steeds heviger internationale concurrentie brengt in het bedrijfsleven een succesvolle rationalisatie van het produktieproces teweeg. Deze gaat echter met een grote uitstoot van banen gepaard.

Zo heeft Siemens bijvoorbeeld in Sangerhausen een sterkstroombedrijf overgenomen en het aantal arbeidsplaatsen van 850 tot een derde verminderd. Bij de fietsfabriek Mitteldeutschen Fahrradwerken (Mifa) in de stad, waar eens 1.450 mensen werkten, had de nieuwe investeerder na modernisering van het bedrijf nog maar 65 werknemers nodig.

Nu is de privatisering van de Oostduitse industrie heel stormachtig verlopen gezien de grote achterstand (en nog is de produktiviteit de helft van die in het westen). In het westen van Duitsland gaat de herstructurering van het bedrijfsleven eveneens voort. Fusies en overnemingen zijn aan de orde van de dag. Het meest dramatische voorbeeld van herstructurering kwam in het voorjaar toen Krupp Hoesch probeerde het veel grotere Thyssen over te nemen. Hier werd een stokje voor gestoken door interventie van boze politici en vakbonden, maar intussen stevenen beide ondernemingen op een fusie af.

Toonaangevende concerns zoals Hoechst (chemie), Daimler-Benz (auto's, lucht- en ruimtevaart), Veba (electriciteit, telecommunicatie) en Allianz (verzekeringen) veramerikaniseren in snel tempo. Ze slanken niet alleen af en worden leaner and meaner. Ook het concept van shareholder value staat hoog in het vaandel, waarbij de aandeelhouder vooral geïnteresseerd is in een hoge beurskoers. Slechte resultaten worden onmiddellijk afgestraft met een lage koers; reorganiseren wordt beloond.

Werknemers hebben in veel gevallen het nakijken.

“De snelheid van de rationalisatie bij bedrijven, heeft geen gelijke tred gehouden met hervorming van de arbeidsmarkt”, zegt de econoom Rolf Kroker van het Institut der Deutschen Wirtschaft (IDW) in Keulen. Dat verklaart volgens hem de almaar stijgende werkloosheid, terwijl bedrijven goed presteren - veelal met minder personeel.

Het Internationale Monetaire Fonds meent dat liefst tachtig procent van de werkloosheid in Duitsland te maken heeft met structurele problemen in de economie. Een cijfer waarop minister Theo Waigel van Financiën zich graag beroept. Het heeft echter nauwelijks geholpen om de vereiste hervormingen in een hoger tempo door te voeren. “Er zijn teveel handicaps”, zegt Kroker. “Hoge belastinge, hoge loonkosten, te korte arbeidstijden, rigide CAO's. Duitsland heeft een fitness-training nodig, zodat buitenlandse investeerders hier weer geld in de economie steken. De huidige onzekerheid is een gruwel voor investeerders.”

Terwijl de regering in Bonn probeert voor de verkiezingen nog iets te redden van de belasting- en pensioenhervorming, dwingt de globalisering intussen de veranderingen op de werkvloer af. “Via de achterdeur is in het oosten de Amerikanisering al binnengeslopen”, zegt de econoom Karl-Heinz Paqué van de Universiteit van Maagdenburg in Saksen-Anhalt. Zeker veertig procent van de bedrijven betaalt minder dan de CAO voorschrijft, omdat ze anders niet kunnen overleven. Ook in het westen is de koppeling van lonen aan de winstontwikkeling van bedrijven geen taboe meer. De markt dwingt hervorming van het Duitse model eenvoudig af. Zou minister Wijers dan toch gelijk krijgen?