Scheidsrechter tussen twee bendeleiders

SFOR reikt niet verder dan haar naam toelaat. De stabilisatiemacht in Bosnië van de NAVO liet deze week aanhangers van KaradEÉc niet toe tot Banja Luka, de burcht van PlavEÉc, om vervolgens de weinige KaradEÉc-aanhangers die toch tot binnen de muren waren doorgedrongen uit handen te houden van de fanclub van PlavEÉc. De lieve vrede is wat waard.

Conclusie: KaradEÉc heeft deze ronde verloren en dat moet voorlopig weer voldoende zijn. De man zou in Banja Luka een staatsgreep hebben willen plegen of, ten minste, een opstand hebben willen uitlokken die aan het presidentschap van PlavEÉc een einde had moeten maken.

De NAVO, eens de ferme verdediger van de veiligheid en de normen en waarden van het Westen, heeft zichzelf gereduceerd tot scheidsrechter tussen twee bendeleiders die elkaar naar het leven staan. PlavEÉc heeft de val van KaradEÉc niet willen meemaken en heeft haar kaarten gezet op uitvoering van het Dayton-akkoord. Zij heeft dit gedaan om politiek te overleven, niet omdat zij was geraakt door de inhoud en de betekenis van die overeenkomst. Wat haar van KaradEÉc scheidt, is een pragmatische afweging van de externe en interne factoren die het lot van de Bosnisch-Servische republiek bepalen.

SFOR moet voor haar opheffing midden volgend jaar wel iets meer laten zien dan het soort evenwichtsoefeningen dat zij deze week ten beste gaf. De voorzichtige inperking van de positie van KaradEÉc via het dwarszitten van zijn aanhang moet nu langzamerhand uitmonden in diens arrestatie, en in die van generaal MladiEÉc. Want met het overeind houden van de figuur PlavEÉc alleen kan toch niet de aanwezigheid van SFOR worden gerechtvaardigd. De arrestaties zijn noodzakelijk wil de interventie geloofwaardig blijven.

Deze zomer heeft dr. R. de Wijk, een hoge ambtenaar van het ministerie van Defensie, een boek gepubliceerd over de NAVO. NATO on the Brink of the New Millennium, the battle for consensus is een pessimistisch stemmende verhandeling over een organisatie die grote moeite heeft zich aan te passen aan een nieuwe tijd. Na de fase van twijfel over haar voortbestaan direct na de val van de Muur te hebben overleefd, dreigt de NAVO toch nog in het proces van vernieuwing te blijven steken. De Wijk wijt dit aan het onvermogen van de politiek om - in tegenstelling tot haar militaire adviseurs - het oude veiligheidsdenken van de massale verdediging te overwinnen en werkelijk ruimte te maken voor een nieuw concept van 'coöperatieve' beheersing van lokale conflicten.

De gebeurtenissen in Bosnië werken binnen de NAVO als katalysator, het verdere verloop zal een ijkpunt zijn voor de toekomst van de organisatie. De NAVO kwam in Bosnië in beeld toen duidelijk was geworden dat het Europese concept van gelijke behandeling van de oorlogvoerende partijen de misdadige orgie van de etnische zuivering eerder had bevorderd dan voorkomen. Er werden veilige plaatsen aangewezen, zogenaamd gedemilitariseerde zones, waar blauwhelmen de bevolking moesten beschermen. Voor het geval de vredessoldaten zouden worden aangevallen, zou een NAVO-luchtmacht hun tot steun zijn. Het was een abstracte formule waarmee werd beoogd de vele tienduizenden opgejaagde moslims nog zoveel mogelijk uit handen van hun Servische belagers te houden. Het bloedbad van Srebrenica was er de averechtse en droeve uitkomst van.

Het succes van de Bosnisch-Kroatische en moslimstrijdkrachten in de zomer van 1995 schiep naderhand een platform voor een stevige internationale aanpak van de Bosnische Serviërs. De droom van Groot-Servië was in enkele weken tijd veranderd in een nachtmerrie: historisch Servisch gebied in Kroatië was opgegeven, de Servische positie in Bosnië ernstig ondermijnd. In Dayton werd de president van Servië en de voornaamste aanstichter van de ellende, MiloviEÉc, gedwongen zijn volksgenoten in Bosnië te verzaken. Het land was als gevolg van de etnische zuivering weliswaar opgedeeld in drie van elkaar geïsoleerde eenheden, maar onder zware Amerikaanse druk koos de internationale gemeenschap toch voor de opbouw van een overkoepelende staatsstructuur die de moslim-minderheid een kans op overleven zou bieden.

Dank zij de rechtstreekse Amerikaanse bemoeienis kreeg de NAVO een kans zich te rehabiliteren. Om het akkoord van Dayton uitgevoerd te krijgen was in Bosnië een zichtbaar sterke arm noodzakelijk. De onmacht van de blauwhelmen was te duidelijk gebleken. De NAVO kreeg het commando over een internationale implementatie-macht op de grond die de milities moest scheiden en hun wapens innemen. Dit deel van de onderneming is geslaagd. Alleen, de Bosnische staat en daarmee de garantie voor de moslims zijn niet veel verder gekomen dan de tekentafel. De twist in het Servische kamp heeft het gebied zelfs verder versplinterd.

De NAVO is wat de Amerikanen er van willen maken. President Bush stelde na de ineenstorting van het Warschaupact vast dat de alliantie niemand meer schrik hoefde aan te jagen. Maar wat dan wel van het bondgenootschap kon worden verwacht, liet hij in het midden. Tijdens de Golfoorlog leverde de NAVO allerlei diensten, formeel lag dat conflict buiten het verdragsgebied. De jarenlang volgehouden Amerikaanse afstandelijkheid bij de Joegoslavische troebelen veroordeelde ook de NAVO tot passiviteit en vervolgens tot een halfslachtig optreden.

Pas na het debâcle van Srebrenica veranderde de Amerikaanse houding en kreeg de NAVO in Bosnië een omlijnd mandaat. Maar de identiteit van de organisatie is vaag gebleven. Coöperatieve veiligheid is een nobel doel, de verwezenlijking ervan is iets heel anders. Het begint al met de deelnemers. Tijdens de Koude oorlog was geen twijfel mogelijk dat de militaire organisatie van de NAVO operationeel zou worden op het moment dat het grondgebied van de bondsrepubliek zou worden aangetast. Het tijdsbestek alleen al zou geen ruimte hebben gelaten voor politieke reflectie. Nu is deelname aan een actie voor iedere lidstaat onderwerp van intensief intern beraad waarvan de uitkomst allerminst vaststaat. Een 'coalition of the willing' is een pover alternatief.

Bij iedere interventie zal opnieuw moeten worden vastgesteld welk doel moet worden gekozen. De kans dat daarover spontane eensgezindheid bestaat, is gering. Het geformuleerde doel zal op zijn best een compromis zijn tussen verschillende verlangens en uitgangspunten. En de weg ernaartoe zal slechts in algemene zin zijn aangeduid - zoals nu in Bosnië het geval is. Eenheid bij voorbaat van doelstelling en uitvoering is de NAVO ontzegd. Dat zal haar bij de afwikkeling van de lopende interventie nog behoorlijk opbreken.