Bosnië: het Westen pompt om niet te verzuipen

De al twee keer eerder uitgestelde gemeenteraadsverkiezingen in Bosnië morgen en overmorgen staan ditmaal niet ter discussie en gaan door. De internationale gemeenschap heeft ook geen echte keus.

BRUSSEL, 12 SEPT. De gemeenteraadsverkiezingen in Bosnië, die een jaar geleden werden uitgesteld, gaan morgen en overmorgen wèl door, ook al is het land nog ver af van de beoogde 'enkelvoudige democratische' staat en normaal internationaal overleg. Gesprekken tussen Momlo Krajiik, het Bosnisch-Servische lid van het presidentiële driemanschap van Bosnië, en de Amerikaanse Bosnië-gezant Robert Gelbard, wiens dwingende dictie herinneringen oproept aan zijn voorganger Richard Holbrooke, hebben soms een vulkanisch karakter. Toen Krajiik twee weken geleden tijdens een gesprek in Pale Gelbard verzekerde het vredesakkoord van Dayton volledig te willen uitvoeren, brieste Gelbard: “U liegt!”

“En dat is ook zo: hij liegt!”, zei Gelbard verbeten vorige week tijdens een tussenstop in Brussel. “Deze anti-democratische mensen in Pale hebben geen enkele intentie om het vredesakkoord van Dayton volledig uit te voeren. Het is mijn regering zeer duidelijk dat Pale totaal hypocriet is met zijn herhaalde toezeggingen. Ze willen alleen maar volledige totalitaire controle uitoefenen over de Servische Republiek.”

De hardliners in Pale trokken niettemin eergisteren, onder druk van de internationale gemeenschap, hun boycot van de gemeenteraadsverkiezingen in. Vorig jaar slaagden zij er nog in die internationale gemeenschap hun wil op te leggen door met hun boycot deze verkiezingen te laten opschorten en zo hun staatsrechtelijke LAT-relatie met de moslims en Kroaten te ondermijnen. Ook de belangrijkste partij van de Bosnische Kroaten, de HDZ (Kroatische Democratische Gemeenschap), trok gisteren haar boycot van de verkiezingen in.

De gemeenteraadsverkiezingen, die al twee maal eerder door de Europese veiligheidsorganisatie OVSE werden uitgesteld, staan dit keer niet ter discussie in de internationale gemeenschap. In tegenstelling tot vorige edities was van meet af aan zeker dat ze zouden doorgaan. “Met of zonder de Bosnische Serviërs”, zei Gelbard vorige week toen Pale's boycot nog van kracht was.

Het belangrijkste argument voor de diplomatieke buitenwacht is dat het toch al traag verlopende vredesproces geen verder uitstel duldt. De Verenigde Staten willen eind juni volgend jaar hun soldaten uit de door de NAVO geleide vredesmacht SFOR terugtrekken, en juist die SFOR-soldaten spelen een belangrijke rol als ordebewakers bij lokale verkiezingen.

De gemeenteraadsverkiezingen, die op papier een test case voor Bosnië als politiek pluriforme staat en een van de belangrijkste onderdelen van 'Dayton' vormen, brengen veel verkeer op gang: burgers kunnen stemmen voor gemengde gemeenteraden in hun oorspronkelijke woonplaats waardoor veel mensen zich zullen verplaatsen tussen de Servische Republiek en de moslim-Kroatische federatie, de twee delen die samen de staat Bosnië vormen. Moslim-vluchtelingen, die zich als kiezers hebben laten registreren in hun vroegere woonplaatsen, kunnen - tot grote angst van Pale - weer een stem krijgen in gezuiverde gemeenten, met Srebrenica en Bro als meest beladen plaatsen in de Servische republiek; vergelijkbare patronen zijn te zien in Mostar en Jajce in de moslim-Kroatische federatie.

Verdreven kiezers wordt nu recht gedaan, maar hoe uitvoerbaar is vervolgens het resultaat en hoe realistisch is 'Dayton' op dit punt: een moslim-gemeenteraad in Srebrenica? Willen en kunnen kiezers na de verkiezingen ook daadwerkelijk terug naar hun oorspronkelijke woonplaats, en hoe reageren de nieuwe bewoners daarop? De kans bestaat dat de verkiezingen de lokale politieke en etnische verhoudingen niet feitelijk zullen veranderen, en slechts de stemming onder de burgers peilen. Maar àls die verhoudingen wel in de praktijk veranderen, zal de internationale gemeenschap - in de vorm van SFOR - nog voor onverwachte risico's komen te staan om spanningen de kop in te drukken.

Het Westen en Rusland volgen dit weekeinde bij gebrek aan alternatieven een tactiek van 'pompen-of-verzuipen', gemangeld tussen de theorie van Dayton en de praktijk van Bosnië. Volgens de Amerikaanse gezant Gelbard, die sinds mei van dit jaar namens president Clinton een nieuwe impuls aan het vredesproces probeert te geven, is op veel terreinen in de moslim-Kroatische federatie wel degelijk “opmerkelijke vooruitgang” geboekt, vooral economisch. Maar de omstandigheden waaronder de verkiezingen een jaar geleden nog werden uitgesteld, lijken in heel Bosnië nog niet wezenlijk veranderd: gebrekkige terugkeer van vluchtelingen, geringe bewegingsvrijheid, moeizame wederopbouw en diepe wederzijdse haat.

De interne machtsstrijd in de Servische Republiek tussen de hardliners rond Krajiik, een vazal van Radovan KaradEÉc, en president Biljana PlavEÉc, heeft 's lands cohesie en bestuur nog verder onder druk gezet. Westerse diplomaten zijn dit weekeinde vooral ook benieuwd of de door hun gesteunde PlavsiEÉc, die wèl Dayton zegt te willen uitvoeren, met haar nieuwe partij het KaradEÉc-kamp op lokaal niveau kan verslaan. Alleen haar overwinning lijkt op korte termijn het isolement van de Bosnische Serviërs binnen de staat Bosnië en de internationale gemeenschap te kunnen doorbreken. Zo niet, dan stevent de Servische Republiek in een nog hoger tempo af op een sociale en economische catastrofe.

Het Westen hoopt op den duur - om met Dayton-gangmaker Holbrooke te spreken - “een verandering van leiders” in vooral de Servische Republiek tot stand te brengen. Dit weekeinde zetten de kiezers daarvoor in eigen omgeving een stap. Hierbij lijkt toezicht van SFOR en vooral Amerikaanse grondtroepen voorlopig nog geboden, ook na juni 1998 - deadline of niet.