Meerderheid Schotten voor een eigen parlement

Schotland spreekt zich vandaag in een volksstemming uit over de wenselijkheid van een eigen parlement en over de bevoegdheden daarvan. Over het eerste punt zijn de meeste Schotten het eens, over het tweede bestaat grote verdeeldheid.

LONDEN, 11 SEPT. Volgens de laatste opiniepeilingen stemt een ruime meerderheid van de 3,9 miljoen Schotse kiezers vandaag in een referendum voor de vorming van een Schots parlement. Dat zou betekenen dat Schotland voor het eerst sinds de Unie met Engeland van 1707 een eigen volksvertegenwoordiging krijgt. Over de vraag of dat parlement ook een beperkte bevoegdheid moet krijgen om belasting te heffen, bestaat minder eensgezindheid. Uit een enquête die door het bureau ICM is gehouden in opdracht van het Schotse dagblad Scotsman blijkt 48 procent vóór fiscale vrijheid, 40 procent tegen, terwijl 12 procent nog steeds geen keuze had gemaakt.

De stembureaus in Schotland zijn vanmorgen om 7.00 uur Britse tijd geopend en gaan vanavond om 22.00 uur weer dicht.

Met het referendum in Schotland maakt Labour ruim vier maanden na haar verpletterende verkiezingszege een begin met de meest ingrijpende, Britse, constitutionele hervorming van deze eeuw. De regering houdt volgende week donderdag eenzelfde referendum in Wales. Vredesbesprekingen in Belfast moeten ook leiden tot een vorm van zelfbestuur voor Noord-Ierland. Een eventuele politieke regeling wordt nog volgend jaar in een referendum aan de bevolking voorgelegd. Volgend jaar mei kunnen de inwoners van Londen per referendum beslissen of de hoofdstad een gekozen burgemeester krijgt. De regering streeft verder naar bestuurlijke decentralisatie binnen Engeland.

Campagnevoerders in Schotland deden gisteren een laatste poging om de uitslag van het referendum te beïnvloeden. Labourpremier Blair riep de Schotten op om “vertrouwen in hun toekomst te tonen”. “Dit is een kans die niet snel meer zal terugkeren. We moeten haar met beide handen grijpen”, zei minister voor Schotland, Donald Dewar. Alex Salmond, leider van de Scottish National Party (SNP) die bij de laatste verkiezingen 22 procent van de Schotse stemmen haalde, sprak over “een historische gelegenheid”. “De ogen van de wereld zijn op ons gericht, in afwachting of we de visie en het zelfvertrouwen hebben om 'ja' te zeggen tegen een eigen parlement.”

De drie grootste partijen van Schotland - Labour, SNP, Liberaal Democraten - hebben met het oog op het referendum een monsterverbond gevormd. Al staan hun oogmerken haaks op elkaar. Labour en de Liberaal Democraten hopen met een eigen parlement voor Schotland de Britse Unie te versterken. De SNP ziet bestuurlijke decentralisatie als tussenstap naar onafhankelijkheid. Tegenstanders van Schots zelfbestuur hebben zich verenigd in de organisatie Think Twice waarvan ook de Conservatieven deel uit maken. Maar de Tories durfden in de campagne geen prominente rol te spelen omdat ze zo impopulair zijn in Schotland. Bij de laatste verkiezingen verloren ze al hun Schotse zetels in het Lagerhuis. William Hague, de leider van de Conservatieven, heeft wel gewaarschuwd dat een Schots parlement het begin van het einde betekent voor de Britse unie. Volgens hem staat vandaag niet alleen de toekomst van Schotland maar van het Verenigd Koninkrijk op het spel.

Bij het referendum krijgen de Schotten twee vragen voorgelegd. Moet er een nationale volksvertegenwoordiging voor Schotland komen? En moet dat parlement het recht krijgen om de inkomstenbelasting te verhogen met ten hoogste drie procent? Die fiscale vrijheid is het meest omstreden. Veel bedrijven en particulieren vrezen dat een verhoging van de belastingdruk ten koste van de Schotse concurrentiekracht zal gaan.

Ook heerst angst dat Schots zelfbestuur een einde zal maken aan de bevoorrechte positie van Schotland binnen het Verenigd Koninkrijk. De overheidsuitgaven in Schotland liggen met jaarlijks 4.614 pond per inwoner bijna eenvijfde boven het landelijk gemiddelde. Ook bezetten de Schotten in het Britse Lagerhuis elf procent van de zetels terwijl ze maar negen procent van de bevolking vormen. Schotland telt 5,13 miljoen inwoners tegen Engeland 48,7 miljoen.

De Labour-parlementariër Tam Dalyell heeft zich bij zijn eigen partij niet erg geliefd gemaakt door op principiële gronden tegen Schots zelfbestuur te strijden. Dalyell staat bekend als degene die al in de jaren zeventig de zogeheten 'West-Lothian-kwestie' aan de orde stelde. Samengevat: waarom mag een Schots parlementslid in het Britse Lagerhuis wel meebeslissen over Engelse aangelegenheden terwijl een Engelse volksvertegenwoordiger in het Schotse parlement niks te zeggen heeft.

Bij een eerder referendum achttien jaar geleden verspeelde Schotland de kans op een eigen parlement doordat eenderde van de kiezers thuis bleef. Weliswaar stemde 33 procent van de bevolking vóór en 32 procent tegen. Maar omdat de regering had bepaald dat een Schots parlement de steun moest hebben van tenminste 40 procent van de bevolking, ging het zelfbestuur niet door. Nu is een meerderheid van stemmen voldoende.

Een Schots parlement zal bestaan uit 129 leden die deels via het continentale systeem van evenredige vertegenwoordiging worden gekozen. Edinburgh krijgt vergaande bevoegdheden op de terreinen van gezondheidszorg, onderwijs, lokaal bestuur, politie, transport en kunst. Alleen het beleid ten aanzien van defensie, economie, werkgelegenheid, sociale zekerheid en buitenlandse zaken zal nog in Londen worden bepaald. De jaarlijkse begroting van een Schots parlement bedraagt ruim 14 miljard pond, bijna 50 miljard gulden. Verkiezingen voor een Schots parlement krijgen in 1999 hun beslag.