In Stornoway zien ze Engeland als vijand

Precies 700 jaar nadat William Wallace (Braveheart) de Engelsen versloeg, beslist morgen een referendum of Schotland weer een eigen parlement krijgt. Op de Buiten Hebriden snakken ze ernaar om zich te distantiëren van het verre, dominante Engeland.

STORNOWAY, 10 SEPT. Jaag hen vooral niet op de kast door te vragen hoe 'Engels' ze zich voelen. Want ze beginnen vuur te spuwen. Over hoe de Engelsen hun fiere Schotse natie in de loop van de historie steeds hebben vertrapt en vernederd. Ze verheffen hun stemmen. Ze springen op van hun stoelen. Terwijl de vier scholieren net nog zo rustig van hun glaasjes cola lurkten in cafetaria The Coffeepot.

Maar dit is Stornoway, met 8.000 inwoners de hoofdstad van de Buiten Hebriden. Waar in de vroege Middeleeuwen het Schotse koninkrijk gebaard werd. Waar Bonnie prins Charles in 1746 zijn heil zocht nadat zijn leger bij de Slag van Culloden door de Engelsen was verpletterd. Waar driekwart van de bevolking nog Keltisch weet te spreken. Op de Buiten Hebriden is het Schotse nationaal bewustzijn nooit gedoofd.

Ze voelen zich in de eerste plaats eilanders, zeggen de jongeren in The Coffeepot. Vervolgens Hooglanders, omdat hun eilandenrijk tot de Schotse Hooglanden hoort. Dan Schots. Europees natuurlijk ook. En Brits? Zo af en toe. Desnoods. Maar Engels nooit. Engeland is een vreemd, vijandig land. Met Engeland willen ze liever niks te maken hebben.

Stornoway ligt dichter bij het Noorse Stavanger en het Ierse Dublin dan bij Londen. Niet alleen geografisch staat de Britse hoofdstad ver van de eilanders af. De 17-jarige Mary MacDonald beschrijft Londen als een eigentijdse combinatie van Sodom en Gomorra. Verveeld, vervuild, vergeven van de goddeloosheid. Waar mensen leven in ellende en in eenzaamheid ten onder gaan.

Vergelijk die troosteloosheid met de gelukzalige armoe van de Buiten Hebriden, zegt de 16-jarige Derick Crichton. Vrijwel iedereen gaat 's zondags nog ter kerke. Geen bus, geen boot, geen vliegtuig mag de dag van de Heer verstoren. Om ook kleuters voor de verleiding van het vertier te behoeden worden in de speeltuin de schommels vastgezet. Het afsluiten van auto's geldt in Stornoway als overbodig, niet alleen op zondag, en wordt smalend de 'Engelse ziekte' genoemd. “Iedereen kent elkaar en iedereen helpt elkaar in zware tijden”, zegt Derick Crichton. Het hyperindividualisme van het Thatcher-tijdperk heeft de Buiten Hebriden nooit bereikt.

Als de jeugd in Stornoway al van de grote stad droomt, denkt ze aan Aberdeen, Glasgow en Edinburgh, niet aan Londen. Boven het bed hangen geen posters van Blur en Oasis maar van Schotse idolen als Copercaillie en Runrig. Jongeren dragen ook geen sjaaltjes van Arsenal of Chelsea maar van de Rangers of Celtic. Meisjes verslinden de laatste boeken van Iain Banks en Alan Warner, niet van Jeffrey Archer of van Michael Dobbs.

Als de beeldend kunstenaar Paul Dignan, afkomstig uit de buurt van Dundee, in het buitenland gevraagd wordt waar hij vandaan komt, zegt hij altijd “uit Schotland”, nooit uit Groot-Brittannië. Volgens Dignan gaat in de verzamelnaam van Groot-Brittannië de identiteit van de afzonderlijke naties verloren.

Terwijl Engeland, Schotland, Wales en Ierland net zulke verschillende landen als Nederland, België, Luxemburg en Duitsland zijn. Schotland heeft niet alleen een ander rechtssysteem dan Engeland, veel meer continentaal Europees. Ook een ander onderwijsstelsel, een eigen historie, een aparte cultuur.

Schotland heeft zelfs eigen bankbiljetten, al wordt de waarde daarvan in Londen bepaald.

Pagina 4: 'De Schotten moeten Schotland regeren'

De unie tussen Engeland en Schotland is altijd een “een ongemakkelijk bondgenootschap” geweest, vindt Dignan. Al sinds Schotland in 1707 door een geld beluste aristocratie aan de Engelsen werd verkwanseld. “De Engelse elite heeft Schotland voortdurend met hoogmoed behandeld. Van een gelijkwaardige relatie is nooit sprake geweest.”

Wat de Engelse overheersers het zwakke Schotland hebben aangedaan, weten de scholieren in Stornoway te spuien, alsof ze het persoonlijk hebben mee gemaakt. Engeland heeft de gemeenschap van de uitgebreide familie, het Schotse clan-systeem, vernietigd. Schotse ruit en doedelzak verboden. De Keltische taal die eind vorige eeuw nog door de helft van de Schotten werd gesproken, bijna uitgeroeid. De laatste kwart eeuw nog heeft Engeland de Schotten beroofd van hun olie uit de Noordzee. En wat hebben ze daar voor teruggekregen? De poll-tax, de gehate onroerend-goedbelasting van Margaret Thatcher die in Schotland een jaar eerder werd ingevoerd dan in de rest van Groot-Brittannië. Schotland heeft tussen 1979 en 1997 altijd in overgrote meerderheid gestemd voor Labour, niet voor de Conservatieven. Maar de natie is wel achttien jaar lang door de Tories, de favoriete partij van de Engelsen, gekoeioneerd.

Iedere Schot wordt nog elke dag geconfronteerd met kleine vernederingen die voortvloeien uit het egocentrisch grootheidsdenken van de Engelsen, zegt Donald Mackay, de onafhankelijke leider van de Western Isles Island Council, de gewestraad voor de Hebriden. De BBC presenteert het zes uur journaal als 'nationaal' nieuwsoverzicht. Terwijl het Schots nieuwsbulletin een half uur later als 'regionaal' wordt bestempeld. Als de weervrouw van het 'nationale' nieuws buien in het Noordwesten voorspelt, doelt ze zelden op de Buiten Hebriden, meestal op Lancashire.

Schots nationalisme is de afgelopen drie eeuwen steeds opgelaaid en telkens weer afgevlakt. De meest recente bloei van nationalisme valt samen met een culturele renaissance. James Kelman, de schrijver uit Glasgow die zoveel schuttingwoorden in zijn romans doet, won de prestigieuze Booker Prize. Terwijl de videokunstenaar Douglas Gordon, ook al uit Glasgow, de zeker zo vermaarde Turner Prize kreeg. Het jaarlijkse theaterfestival in Edinburgh groeide uit tot het grootste ter wereld. Soms gingen nationalisme en kunst zelfs hand in hand zoals in populaire films als Braveheart (met Mel Gibson), Rob Roy en Highlander.

De meest recente bloei van nationalisme valt ook samen met een zware identiteitscrisis in Engeland, meent Calum MacDonald, de Labourparlementariër voor de Hebriden. Zijn kantoor kijkt uit over de haven van Stornoway waar een veerboot wacht. “De Engelsen hebben het verlies van het Britse imperium nooit kunnen verkroppen”, zegt MacDonald. De Engelsen blikken terug met een mengsel van nostalgie en zelfverachting. Ze hebben nog steeds geen nieuwe rol gevonden. Daarom zijn ze ook zo bang voor Brussel. In tegenstelling tot Schotland dat Europa met geestdrift omarmt en over de nationale identiteit geen twijfels kent.

Dat is vaak anders geweest. Zoals Brian Osborne en Ronald Armstrong in hun bloemlezing van 'Schotse obsessies' beschrijven, hebben de Schotten zich lang door een gevoel van minderwaardigheid tegenover hun grote, Engelse buurman laten leiden. Ze klaagden dat Schotland de laatst overgebleven kolonie van Engeland was. Maar diep in hun hart vonden ze dat ze ook niet beter verdienden. Zoals de schrijfster Laura Hird in een vraaggesprek verzuchtte: “We zitten en drinken (..) We nemen ons lot maar niet in eigen handen.” Zoals de hoofdpersoon Renton in de roman Trainspotting van Irvin Welsh verklaarde: “We laten ons overheersen door verwijfde klootzakken. We kunnen ons niet eens laten koloniseren door een fatsoenlijke, gezonde cultuur.”

Als de Schotten morgen eindelijk de moed hebben om zich van Engeland te distantiëren, krijgt Schotland voor het eerst sinds Unie met Engeland van 1707 weer een eigen parlement. Donald Mackay, leider van de gewestraad op de Hebriden, vindt dat Londen de eilanden stelselmatig heeft verwaarloosd. “Politici in Westminster hadden geen benul van onze noden. Daardoor zijn de eilanden verkommerd tot het meest achtergebleven deel van het Verenigd koninkrijk.” Mackay rekent op meer begrip en steun van een parlement dat in Edinburgh zetelt. “Een natie heeft het recht van zelfbeschikking. Schotland moet door Schotten worden geregeerd.”