Fundamenteel debat over defensie dient zich aan

Na Srebrenica is het karakter van vredesmissies aan het veranderen. Defensie wil zich aanpassen, maar verwacht signalen uit de politiek. Vier missies tegelijk zou in de toekomst onmogelijk kunnen zijn.

DEN HAAG, 10 SEPT. Nederland stuurt minder troepen uit voor vredesoperaties. Tegelijkertijd worden de vredesmissies waaraan Nederland nog wel deelneemt gevaarlijker. Defensie streeft mede daarom naar drie volledige, gevechtsklare brigades, maar kampt onder meer met de werving van geschikt personeel. De politiek heeft zich over dit alles nog niet uitgesproken. Een fundamenteel debat over de toekomst van de krijgsmacht lijkt onontkoombaar.

Is er politieke steun voor een vredesoperatie waarbij tientallen slachtoffers kunnen vallen, zo vroeg prof. A. van Staden, directeur van het Instituut voor Internationale Betrekkingen 'Clingendael', zich onlangs af. Na het overhaaste vertrek van het Nederlandse luchtmobiele bataljon uit de enclave Srebrenica in juli 1995 en de moord op duizenden moslims is volgens hem het echte debat hierover nog niet gevoerd. “Hangt de populariteit van klassieke vredesoperaties, waarbij militairen voornamelijk politietaken uitvoerden, niet samen met de geringe risico's ervan,” wil Van Staden weten.

De politici aarzelen over toekomstige opdrachten aan het militaire apparaat. Defensiewoordvoerders van D66 en PvdA in de Tweede Kamer zijn van mening dat Defensie een flinke veer zal moeten laten als Nederland er minder op uittrekt. VVD-leider Bolkestein vindt dat Nederland “niet voorop moet lopen bij het uitvoeren van vredestaken”. Er moet volgens hem sprake zijn van een Nederlands belang en de taak moet uitvoerbaar zijn. CDA-senator Van Gennip noemt het “morbide” dat Defensie miljarden investeert terwijl in de publieke opinie en de politiek de bereidheid tot inzet van Nederlandse militairen na het haastige vertrek uit Srebrenica in Bosnië drastisch is verminderd.

“Wij moeten wel goed voorbereid zijn en met het beste materieel klaar staan als de politici ons een opdracht willen geven”, zegt een van de plannenmakers op Defensie. “We moeten 'capabel' zijn, zoals de Prioriteitennota uit 1993 bepaalt, om vier vredestaken tegelijkertijd uit te voeren.”

Steeds meer verandert de aard van vredesoperaties van blauw naar groen. Van voorzichtig, politie-achtig optreden onder de vlag van de Verenigde Naties naar aanwezigheid met veel vertoon en eventueel gebruik van vuurkracht met zware tanks en artillerie en steun vanuit de lucht, en nooit zonder de Amerikanen.

De bevelhebber van de Landmacht, luitenant-generaal M. Schouten wil beschikken over drie volledig uitgeruste, gemechaniseerde brigades. Die kunnen elkaar om de zes maanden afwisselen bij vredestaken. Ook is het nodig dat er meer commandotroepen (75 man) voor inlichtingentaken en verkenningen bij vredesoperaties komen. Schouten wil kunnen beschikken over meer genietroepen (85 man extra), die tijdens acties om vrede te bestendigen ook meewerken aan het herstel van bruggen, wegen en openbare gebouwen.

Hij hoopt dat van de opgepoetste, meer professionele brigades ook een signaal uitgaat naar de werving. Nu er geen dienstplichtigen meer zijn moet de landmacht militairen recruteren op de arbeidsmarkt. Daar is een stevige concurrentie onder meer uit de bouw. Het wordt moeilijker om geschikte krachten te vinden.

Bij de marine wordt het Korps Mariniers uitgebreid met 150 man. Zij hebben zich bij vredesoperaties onderscheiden door training en mentaliteit. Bij de luchtmacht wordt straks meer prioriteit gegegeven aan de training van helikopterpiloten boven de opleiding tot staaljagerpiloot. Een extra opknapbeurt voor nog eens twaalf F-16's, naast de 138 straaljagers die voor 2,1 miljard worden aangepast, gaat niet door.

Bij de marechaussee komen er 135 militairen bij die worden ingezet voor de binnenlandse veiligheid: mensensmokkel, drugssmokkel en vreemdelingentoezicht. In Zevenaar, Venlo, Heerlen en Hoogerheide komen centrale opvangfaciliteiten voor aangehouden vreemdelingen.

Minister Voorhoeve (Defensie) verwacht dat de grenzen tussen interne en externe veiligheid in de toekomst steeds meer zullen vervagen. Militairen zullen waarschijnlijk meer werk binnen de landsgrenzen krijgen op het terrein van grensoverschrijdende criminaliteit zoals mensenhandel, illegaal georganiseerde migratie, drugssmokkel en wapenhandel. De militair zal daardoor, aldus Voorhoeve, wellicht meer dan voorheen met de eigen ingezetenen worden geconfronteerd.

De herzieningen van de Prioriteitennota blijven dit jaar nog bescheiden. De bevelhebbers en de chef defensiestaf voeren aan dat “de rek bij Defensie eruit is”. Wil Nederland internationaal een passende rol blijven spelen, dan mag er niet verder worden bezuinigd op de begroting van 13,6 miljard gulden. Maar in de Tweede Kamer groeit het besef dat na recente miljardeninvesteringen bij de drie krijgsmachtdelen reducties moeten kunnen doorgaan. Zeker als Nederland minder bereid is vredestaken op zich te nemen.

Vredesacties door de Verenigde Naties nemen sterk af. Binnen de VN wordt gezocht naar regionale groepen die vredestaken per continent op zich nemen. Nederland kan daar aan bijdragen met transport en materieel en het inzetten van instructeurs. De risico's daarvan zijn minder groot en de kosten lopen sterk terug. Defensie vreest dat in dat geval de ambitie om vier vredestaken tegelijk uit te voeren niet overeind blijft. En men verwacht dat als dat gebeurt andere ministers (Volksgezondheid, Onderwijs) straks bij de opstelling van een nieuw regeerakkoord bij Defensie gaten zullen willen schieten. Met een zwaar kaliber wapen.