Diana verenigt Britten in rouw en hoop

Massaal togen de Britten zaterdag naar Londen om een blik op de rouwstoet te werpen. De begrafenis van 'de prinses van het volk' bracht het Verenigd Koninkrijk samen bij het treuren om haar dood.

LONDEN, 8 SEPT. De begrafenis van prinses Diana heeft Groot-Brittannië dit weekend in rouw en hoop verenigd. Voor het eerst sinds de Tweede Wereldoorlog. Voor het eerst sinds 'VE-day', de dag die de geallieerde overwinning in Europa markeerde, trokken Britten van alle rangen en standen massaal de straat op, niet alleen in Londen. Ook in Belfast, Edinburgh, Cardiff, Newcastle en tientallen andere plaatsen zochten mensen elkaars gezelschap op om de uitvaart gezamenlijk op grote videoschermen of via luidsprekers te volgen.

Die collectieve hang naar verbondenheid en saamhorigheid liet zien hoezeer de Conservatieve ex-premier Thatcher in de jaren tachtig voorbijging aan de behoeften van het volk toen ze de gemeenschap tot een verzameling zuiver op zichzelf gerichte individuen reduceerde met haar credo dat “zoiets als een samenleving niet bestaat”. Labourpremier Blair heeft de dood van de prinses afgelopen week aangegrepen om de eenheid in een gefragmenteerde natie te herstellen. Daarmee begon hij al vorige week zondag, toen hij Diana met een trillende bovenlip herdacht als de 'prinses van het volk'.

Dit was de week waarin zich in Groot-Brittannië een vreedzame revolutie voltrok, door sommige commentatoren met de val van de Berlijnse Muur vergeleken. Vier maanden na de verpletterende nederlaag van de Conservatieven rekende een voormalig wereldrijk af met behoudzucht en traditie. Een adellijke vorstin van de jetset kon zich tot boegbeeld van maatschappelijke vernieuwing ontpoppen. De moeder van een kroonprins dwong de monarchie tot deemoed. De onbetwiste vedette van de roddelrubrieken, die het volk bij haar leven verdeelde, bracht het Verenigd Koninkrijk zaterdag samen bij het treuren om haar dood.

De uitvaart was “een unieke begrafenis voor een uniek persoon”, precies zoals de koninklijke familie vorige week maandag had geproclameerd. Groots en sober. Strak en zorgvuldig geregisseerd, maar met voldoende ruimte voor spontane gebaren. Geschraagd door rituelen en symbolen, maar niet gesmoord in protocol.

De begrafenis werkte als een magneet op veel mensen. Naar schatting anderhalf miljoen Britten togen zaterdag naar de binnenstad van Londen om een blik op de rouwstoet te werpen. “Voor Diana” en om te figureren in een “historische gebeurtenis”, zoals de rouwenden elkaar in Hyde Park met plechtige gezichten toevertrouwden. Over de hele wereld waren zo'n anderhalf miljard mensen in meer dan 200 landen via de televisie getuige van de rouwdienst. In Groot-Brittannië zat zestig procent van de bevolking een groot deel van de dag aan de beeldbuis gekluisterd. Winkelcentra en autowegen maakten een uitgestorven indruk. In de pub vertelden mensen elkaar 's avonds dat ze alleen naar de rouwdienst hadden willen kijken, maar dat ze zich niet meer van de televisie los hadden kunnen rukken. Het spektakel had een hypnotiserende werking gehad.

Pagina 5: 'Diana, we houden van jou, God zegen je.'

De eerste belangstellenden voor de begrafenis hadden zich donderdag al geïnstalleerd tegenover de ingang van Westminster Abbey. Van heinde en verre waren ze gekomen. En hun verhalen klonken verbijsterend gelijkluidend. Ze hadden een impuls gevolgd. Ze konden niet anders. Ze moesten bij het laatste afscheid van Diana zijn.

Vrijdagavond was de stroom pelgrims al aangegroeid tot duizenden. Ze kampeerden in één van de koninklijke parken waar slapende zwervers doorgaans worden geweerd van de banken. Of ze sloegen hun kamp op langs de route. Verschanst in hun slaapzaak. Een brandende kaars in de hand.

De grote toevloed kwam pas zaterdagmorgen in alle vroegte. Spoorwegmaatschappijen en de Londense ondergrondse zetten extra treinen in om de onstuitbare aanvoer van rouwenden te verwerken. De sfeer in de metro was van een gewijde sereenheid. De meeste passagiers staarden in de rouwedities van hun kranten. Een tienermeisje kraste in haar dagboek alsof haar leven er vanaf hing. Anderen tuurden naar de bloemen in hun handen. Als er al werd gesproken, gebeurde dat aarzelend, bijna met tegenzin, op een gedempte toon. Het was een dwarsdoorsnee van de Britse samenleving - van punkers tot bejaarde dames in kanten blousen - die zich in stilte van de metrostations naar de route van de rouwstoet bewoog.

Acht minuten over negen Britse tijd, precies volgens planning, zette de lijkstoet zich in beweging. De poort van Kensington Palace zwaaide open en een schreeuw van ontzetting ging door de meute. Er klonk geweeklaag. Kreten galmden over het asfalt. “Diana, we houden van jou.” “Diana, God zegen je.”

Daarna was het stil. En het bleef vrijwel stil in de bijna twee uur die de rouwstoet nodig had om de 3.200 meter naar Westminster Abbey te overbruggen. Een verpletterende stilte die alleen werd verbroken door het geratel van wielen, afkomstig van affuit waarop de lijkkist was geladen. Door het hoefgekletter van de paarden die de lijkwagen trokken. Door de bel van Westminster Abbey die elke minuut genadeloos luidde. En door de sluiters van duizenden en duizenden fototoestellen die moesten zorgen voor tastbare souvenirs.

Voor de poort van Buckingham Palace verzamelden zich ook de leden van de koninklijke familie om de rouwstoet langs te zien trekken. Koningin Elizabeth voor een ogenblik één met haar volk in een eerbetoon aan prinses Diana. Dat was een symbolische daad van nederigheid in een week dat de media haar hoogmoed en gebrek aan eerbied hadden verweten. Net zo'n belangwekkend gebaar als de extra tv-uitzending waarmee ze zich de avond tevoren tot het land gericht had. Daarin had ze bewondering en respect voor haar voormalige schoondochter betoond. Daarin had ze ook de noodzaak onderstreept om “van het leven van de prinses en van de buitengewone, ontroerende reactie op haar dood te leren”. Dat ze de eerste consequentie had getrokken uit de vernieuwingsroep illustreerde de Union Jack die halfstok gehesen werd, zodra ze het paleis had verlaten. Een breuk met het heilige protocol die door de getuigen met luid applaus werd beantwoord.

Bij St James's Palace schaarden de directe nabestaanden zich achter de baar. In het midden Charles Spencer, de jongere broer van de prinses. Aan weerszijden haar beide zoons, de 15-jarige prins William en de 12-jarige prins Harry. Dat trio werd geflankeerd door prins Philip en prins Charles. In hun kielzog volgden ruim 500 vertegenwoordigers van liefdadigheidsorganisaties die zich door de prinses gesteund hadden geweten. Kinderen en bejaarden. In T-shirt en pak.

Intussen hadden zich in Westminster Abbey de 1.900 genodigden verzameld. Een bont gezelschap waarin de buitenlandse regeringsleiders doelbewust ontbraken. Wel waren er veel vertegenwoordigers uit de showbusiness die de prinses persoonlijk kenden. Coryfeeën als Luciano Pavarotti, Tom Cruise, Diana Ross, Steven Spielberg en Karl Lagerfeld. Naast bekende figuren als Richard Branson, Henri Kissinger, Hillary Clinton, Bernadette Chirac en prinses Margriet.

De rouwdienst stond in het teken van de helende kracht der liefde. De teksten die de beide zussen van Diana declameerden, verwezen naar dat thema. Ook de passage uit het bijbelboek Corinthiërs die door premier Blair werd voorgelezen, gold als een loflied op de liefde. Hymnen en liederen waren niet alleen gekozen met het oog op de persoonlijke smaak van de prinses. De spreiding van traditionele muziek uit Engeland, Schotland, Wales en Noord-Ierland moest garanderen dat elk deel van het Verenigd Koninkrijk zich in de dienst kon herkennen. Buiten de kerk werden veel liederen meegezongen door de rouwende menigte. Kranten deden dienst als psalmboek. De meeste dagbladen hadden de teksten gepubliceerd.

De scheidslijn tussen de rouwenden binnen en buiten de kerk viel wel vaker weg. 'Candle in the Wind', het herschreven top-tien nummer dat Elton John vertolkte, raakte een gevoelige snaar bij de massa die spontaan met applaus reageerde. In Westminster Abbey weerklonk dit geklap als een zomerse bui op het dak terwijl de zon door het glas in lood gul naar binnen scheen. Even later, nadat Charles Spencer zijn zus had herdacht, konden de kerkgangers het voorbeeld van buiten niet meer negeren. In strijd met alle conventies stemden zij in met een donderend applaus dat van Regent's Park en Hyde Park via Green Park en St James's Park tot de parlementsgebouwen weergalmde. Tegelijkertijd jubel en volksgericht.

Graaf Spencer slaagde erin om de tegenstrijdige emoties van een natie te verwoorden en tegelijkertijd de “unieke, complexe, bijzondere en onvervangbare Diana” recht te doen. “Diana was het zinnebeeld van compassie, plichtsgevoel, stijl en schoonheid. Over de hele wereld gold ze als symbool van onzelfzuchtige medemenselijkheid. Over de hele gold ze als vlaggedraagster van de vertrapten. Een in en in Brits meisje die nationaliteit oversteeg. Iemand met een natuurlijke adeldom die klassenloos was en die het afgelopen jaar bewees dat ze geen koninklijke titel nodig had om de magie te verspreiden waarop zij het patent had”, zei graaf Spencer. Daarmee een sneer gevend naar het koninklijk huis dat Diana bij haar scheiding de titel 'Koninklijke Hoogheid' had ontnomen.

Maar hij riep ook om van zijn zus geen heilige te maken. Hij wees erop dat de prinses “ondanks de status, de glamour en het applaus” altijd een bijzonder onzekere persoon was gebleven. Iemand die haar diepe gevoel van onwaardigheid alleen maar kon temmen door voor anderen goed te doen.

Charles Spencer gebruikte zijn eerbetoon aan Diana ook voor een aanval op de pers. Hij zei dat de prinses op het punt had gestaan haar leven een nieuwe wending te geven, en dat ze eindeloos sprak over de mogelijkheid om Engeland de rug toe te keren, “vooral vanwege de behandeling die haar door de pers ten deel viel”. Volgens Spencer was haar “oprechte goedheid kennelijk bedreigend voor degenen aan de andere kant van het morele spectrum”. Hij noemde het ironisch dat een vrouw die de naam van de godin van de jacht had gekregen, kon uitgroeien “tot de meest opgejaagde persoon van de moderne tijd”.

De graaf bezwoer dat de familie Spencer alles zou doen om de beide zonen van Diana tegen een dergelijke klopjacht te beschermen. Ook kondigde hij aan dat zijn familie niet zal toestaan dat de kinderen worden gekneveld door plicht en traditie. Hij zei dat ze de ruimte moeten krijgen “om hun zielen te laten zingen, zoals zij het heeft gewild”. Daar voegde hij aan toe dat de familie aan de koninklijke rol van de kinderen niet wil tornen, maar vindt dat ze in aanraking moeten komen met “zoveel mogelijke aspecten van het leven om hen te wapenen voor de toekomst die voor hen ligt”.

Na de rouwdienst begon de lijkwagen met het stoffelijk overschot van Diana aan een ereronde door Noord-Londen. Mensen langs de route zorgden voor een aanhoudende regen van bloemen, begeleid door applaus. Voordat de limousine via de autoweg de tocht naar haar laatste rustplaats in het honderdtwintig kilometer verder gelegen Althorp kon beginnen, moesten motorkap en voorruit van huldeblijken worden ontdaan. Na een besloten dienst in beperkte kring werd Diana, de prinses van Wales, begraven op het eiland, een deel van het familielandgoed, waaraan ze al als kind haar hart had verpand.