Di is zo'n slecht symbool nog niet

Soms gebeurt er iets wat vrijwel iedereen in een samenleving emotioneel raakt en waardoor veel mensen hun dagelijks leven aanpassen. Ze gaan bloemen leggen op straat, ze staan uren of zelfs dagen te wachten op een lijkwagen, kijken urenlang naar de televisie, passen hun gespreksonderwerpen ingrijpend aan.

In Groot-Brittannië was het effect van de dood van Diana Spencer het grootst, maar ook in Nederland waren zeer veel mensen geraakt. Waarom? Er komen wel vaker bekende mensen onder tragische omstandigheden om het leven.

Het makkelijkst is het om deze eruptie van emotie en 'erbij-willen-zijn' af te doen als een door massamedia opgeroepen oppervlakkig sentiment: huilen bij een celebrity-dode is weinig meer dan snikken om een opgeklopt fantoom.

Een al wat dieper gaande verklaring zou kunnen bestaan uit een analyse van de problemen van de Britse maatschappij, het staatkundige systeem en de rol van de wankelende monarchie daarin.

Maar zelfs wanneer die oppervlakkigheid of staatkundige instabiliteit in het gevoelsleven van veel mensen meespeelt, zijn deze verklaringen onbevredigend. Ook veel mensen die weinig om koningshuizen en jetset geven, zijn geraakt. De enorme massaliteit van de emotie en de snelle mobilisatie van zoveel bloemenleggers en condoleancetekenaars binnen én buiten de Common Wealth wijzen op een fenomeen dat individuele motieven overstijgt. Zo'n brede reactie was onvoorspelbaar, en ook dat wijst op diepere culturele groepsprocessen - die meer met zingeving en richtinggevende ideologieën te maken hebben dan met sensatielust. We maken een groepsproces op supranationale schaal door.

Uiteindelijk wordt een samenleving niet bij elkaar gehouden door economische noodzaak, sociale wetten of de brute macht van de staat. Het is het meestal onbewuste en vanzelfsprekende gevoel bij de leden van 'erbij horen' waardoor sociale groepen blijven bestaan. In de directe kring van familie en vrienden zie je dat gevoel bij emotionele hoogte- en dieptepunten soms vaak heel concreet voor ogen - gesymboliseerd in een gezamenlijke gang naar een kerkhof of bij trouwerijen. In vroeger tijden speelde verering van heiligen vaak zo'n symbolische rol. In de moderne, verbrokkelde samenleving treden dat soort sociaal-emotionele identificaties veel minder frequent op, om de eenvoudige reden dat de moderne samenleving niet zo gemakkelijk meer uit het lood is te slaan. Erg veel is nu eenmaal erg goed geregeld en iedereen kan doorgaans gewoon zijn eigen gang gaan. Expliciete uiting van de gezamenlijkheid is amper nodig.

Als de reactie op de dood van Diana inderdaad zo'n diepe collectieve symbolische waarde heeft, dan is dat een verheugende zaak. Want er zijn er slechtere collectieve symbolen denkbaar. Het valt op dat in de officiële toespraken én in de straatinterviews sterk benadrukt wordt dat Diana zoveel voor 'goede doelen' deed: van de sociale acceptatie van aidspatiënten tot de bestrijding van het leggen van mijnen. Verder is vooral haar strijd tegen het verstikkende milieu van de Windsors onderwerp van gesprek. Niet een drugsgebruik bezingende popster, niet een sombere dichter, niet een machtige dictator, maar een onverwacht en menselijk symbool van mededogen en het streven naar onafhankelijkheid brengt miljoenen mensen in beweging. Sinds vorige week heeft de Global village er een positief en samenbindend symbool bij.

Zelfs wanneer de 'hype' rond Diana van korte duur zal blijken te zijn geweest en haar 'goede doelen' niet de beloofde steun zullen krijgen, hebben we toch een glimp kunnen opvangen op van diepere collectieve emoties van de westerse samenleving - goedwillend en positief. En dat is mooi. Want de sterkste collectieve emoties zijn waarschijnlijk negatief: het waanzinnige enthousiasme dat altijd kortstondig schijnt uit te breken aan het begin van een oorlog.