Prionen niet via lymfe in de hersenen, hoe wel blijft ongewis

Scrapie bij schapen, de gekke koeienziekte bij runderen en de ziekte van Creutzfeldt-Jakob bij mensen zijn hersenziekten die worden veroorzaakt door prionen. Het zijn eiwitten die in een gezonde en een ziekmakende vorm bestaan. Prionen met normale structuur zijn bij ieder zoogdier in veel weefsels, maar vooral in de hersenen aanwezig. In Groot-Brittannië is inmiddels bij 23 jonge mensen de vorm van de ziekte van Creutzfeldt-Jakob vastgesteld, waarschijnlijk veroorzaakt door het eten van vlees of zenuwweefsel van koeien met gekke-koeienziekte.

Om er zeker van te zijn dat vormveranderde prionen in het voedsel een hersenziekte veroorzaken, moet worden achterhaald hoe prionen van de darmen naar de hersenen reizen. De onderzoeksgroep van prof.dr. Charles Weissmann aan de universiteit van Zürich beschikt over transgene muizen waarbij het gen voor het prioneiwit is uitgeschakeld. De dieren komen ter wereld zonder prionen en kunnen daar oud mee worden.

Weissmann en zijn medewerkers spoten ziekmakende prionen in de hersenen van de prionloze muizen. De dieren werden niet ziek. Daarmee was aangetoond dat niet alleen een infectie, maar ook gezonde prionen in het slachtoffer nodig zijn om de ziekte te laten ontstaan. Daarna transplanteerden de Zwitserse onderzoekers een klein stukje hersenweefsel van 'prionhoudende' muizen bij de transgene prionvrije muizen en spoten opnieuw ziekmakende prionen in de hersenen. Alleen het transplantaat vertoonde daarna de specifieke sponsstructuur.

Maar toen de onderzoekers de ziekmakende prionen niet in de hersenen maar in de bloedbaan of in de buikholte inspoten, gebeurde er niets. Uit dit uitblijven van ziekte in het hersentransplantaat van de prionvrije muis concludeert Weissmann dat er tussen de plaats van binnenkomst in het lichaam en de hersenen kennelijk een weg met prionhoudend weefsel moet liggen om prionziekte te veroorzaken. (Nature, 4 sept.)

Omdat in dieren met een prionziekte de vormveranderde prionen behalve in de hersenen vooral in het lymfeweefsel kan worden aangetoond, lag een besmettingsroute via het lymfestelsel voor de hand. In de lymfevaten leven afweercellen die in het beenmerg worden gemaakt.

Om de lymferoute te onderzoeken werden bij een groep transgene prionvrije muizen (met prionhoudend hersentransplantaatje) de eigen witte bloedcellen doodbestraald. Daarna ondergingen de dieren een beenmergtransplantatie met lymfe-stamcellen van muizen met prionen. Na inspuiting van ziekmakende prionen in aderen of buikholte kregen deze dieren echter geen ziekteverschijnselen in hun prionhoudende hersentransplantaat. De besmetting verloopt dus niet via het lymfessysteem, is de voorlopige conclusie. Hoe de besmetting wel verloopt, weten de Zwitsers nog steeds niet.