Moskou 850, het feest van Joeri Loezjkov

Joeri Loezjkov bestuurt Moskou zonder zich veel aan te trekken van wat voor regels dan ook: als het maar werkt. En het werkt: Joeri Loezjkov is in de jubilerende stad razend populair.

MOSKOU, 6 SEPT. “Eau de cologne - gecreëerd ter ere van de burgemeester van Moskou”, staat er op het doosje met daarin een flesje parfum van het type Burgemeester. De geur ('fris en viriel') past volgens de makers bij “de moderne man die tegelijk kalmte en energie uitstraalt, zelfvertrouwen en gevoeligheid.” Ze bedoelen: Joeri Loezjkov.

Deze kleine man, die zijn kaalheid pleegt te bedekken met een zwartleren pet, staat dit weekend in het brandpunt van het driedaagse feest ter ere van '850 Jaar Moskou'. De 8,8 miljoen Moskovieten zijn ervan doordrongen dat ze de verfraaiing van hun stad, het uitbundige jubileumfeest en hun relatieve voorspoed aan hem te danken hebben. Bijna iedereen draagt hem op handen, zoals de verkoopster Galina Jakoetenko, die haar man een flesje Burgemeester cadeau heeft gedaan in de hoop “dat hij daardoor net zo actief wordt als Loezjkov”.

De 60-jarige timmermanszoon is een doener, wiens handen de afgelopen vijf jaar veel hebben gewrocht. Bouwprojecten bijvoorbeeld, die allemaal vandaag 'af' heten te zijn, zoals het mega-winkelcentrum onder het Manegeplein, de Christus-de-Verlosser-kathedraal, de kap boven het Loezjniki-stadion, de metamorfose van de dierentuin tot een soort Disneyland, de verbreding van de 90 kilometer lange ringweg (de 'Dodenring') rond Moskou, etc.

Een minstens zo grote prestatie is dat, in een land waar de lonen maanden te laat worden uitbetaald, de ambtenaren, gepensioneerden en invaliden van Moskou nooit op hun geld hoeven wachten. De burgemeester vaart dan ook een eigenzinnige koers. Staat hem het nationale beleid niet aan, dan voert hij het niet uit.

De manier waarop Rusland in 1992 staatseigendom privatiseerde deed hem denken “aan een dronkelap die zijn kleren verkoopt om nog een fles drank te kunnen kopen”. Loezjkov zette in Moskou een rem op de privatisering. Wie zaken wilde doen, kon met hem in zee. De eerste vestigingen van McDonalds en Pizza Hut waren voor 51 procent van de stad Moskou. Tegelijk richtte Loezjkov een eigen fast-food-keten op - Russische Bistro, waar wodka en het volksdrankje kvas werden geschonken - met als doel een deel van de klandizie bij de buitenlandse ketens weg te lokken.

Grond binnen de Moskouse stadsgrenzen is niet te koop. Projectontwikkelaars die dure kantoorflats willen bouwen zijn meer dan welkom, maar moeten de helft van hun bedrijfsruimte afstaan aan Loezjkov. Een Westerse bankier trekt de volgende vergelijking: “Het is alsof (de Amerikaanse onroerend-goed-koning)

Donald Trump de eigenaar van New York is!” Er is bijna geen bedrijf in de Moskou waarin Loezjkov niet direct of indirect een vinger in de pap heeft. “Koop een Ostankinski-worst, kijk naar Kanaal 3 of gebruik de lunch in het Marriott-hotel, en je doet zaken met Moskou”, schrijft The Moscow Times.

De burgemeester runt de stad als was het een multinational. Gaat het slecht met de autofabriek Zil? Loezjkov laat zich tot 'nood-directeur' benoemen en bemoeit zich persoonlijk met de bedrijfsvoering. Zijn stijl is autoritair, paternalistisch. “Russen hebben altijd op de overheid gerekend”, schrijft hij in zijn autobiografie. “In hun relatie met de autoriteiten zit iets kinderlijks. Het zou verraad zijn om met die traditie te breken.” En: “De stad is een kind dat constant aandacht behoeft. Iemand moet regelmatig brood afleveren bij de bakkerijen, de radiatoren in de huizen verwarmen, wegen bouwen.” Maar olie raffineren? Bankieren? Een miljardenbusiness opzetten in onroerend goed en telecommunicatie?

Loezjkov doet het allemaal, en met succes. Hij claimt dat de werkloosheid in Moskou minder dan twee procent is, terwijl het stadsbestuur voor dit jaar een economische groei van zes procent verwacht. Meer of minder louche investeerders spelen het spel mee: ze dragen bij aan de hoofdstedelijke schatkist, betalen grif mee aan het jubileumfeest, in ruil voor hun nis in de lucratieve zakenwereld. Op de achtergrond beweegt Loezjkov zich als capo di tutti capi. Zijn medewerkers zeggen dat hij aan de hele stad een krisja biedt (letterlijk: een dak, maar vooral gebruikt voor de 'bescherming' die mafiabendes tegen betaling aan ondernemers bieden). “Laat hem de grootste mafiabaas zijn”, zegt Julia, een kioskhoudster. “Hij krijgt tenminste iets voor elkaar!” Een Russische journalist merkt op: “Als je kunt kiezen tussen competente corrupte bestuurders en incompetente, dan is de keus gauw gemaakt.”

Loezjkov zelf had zich bij zijn aantreden in 1992 ten doel gesteld om van Moskou “een beschaafde wereldstad” te maken, en gaf zich daarvoor de tijd tot het achteneenhalve eeuwfeest. Maar wat hij onder 'beschaafd' verstaat is niet duidelijk: in 1993 liet hij tienduizend donker-huidige marktlui oppakken en verwijderen, omdat ze uit de Kaukasus kwamen en geen geldige verblijfspapieren zouden hebben. Junkies, zwervers en hoertjes zijn de laatste maanden hardhandig uit het centrum geveegd, en de groep Human Rights Watch/Helsinki grijpt de stadsverjaardag aan om een aanklacht te verspreiden over de 'racistische' praktijken van de Moskouse politie, te weten “de jacht op niet-Moskovieten op basis van hun huidskleur [...], het slaan, opsluiten en afpersen van asielzoekers en door de VN erkende vluchtelingen”.

Loezjkov, een scheikundige die in de Sovjet-tijd was opgeklommen tot stadsbestuurder, heeft een onverbiddelijke hand van regeren. Tegen voormannen bij het Loezjniki-stadion die uitlegden waarom ze achter lagen op schema, zei hij: “Ik spuug op jullie smoezen!” Hij sprong helemaal uit zijn vel toen hij vernam dat er geen VIP-boxen waren gepland.

Zijn privé-leven (hij is als weduwnaar hertrouwd met een jonge vrouw die zijn dochter had kunnen zijn) schermt hij zorgvuldig af, maar dat wil niet zeggen dat hij de schijnwerpers mijdt. Integendeel. Hij laat zich graag filmen en fotograferen, en cultiveert daarbij een sportief imago. Hij voetbalt vaak en ontvangt met genoegen de Braziliaanse voetbal-legende Pele. De burgemeester tennist tegen Steffi Graf, danst met Liza Minelli. Vorig jaar in het circus bezeerde hij zijn been bij een val uit de trapeze.

Waartoe al dat gestunt? Zelf ontkent hij het, maar vriend en vijand zijn het er over eens dat Loezjkov president van Rusland wil worden. Feit is dat hij al lang landelijke politiek bedrijft, en wel op dezelfde populistische manier als thuis in Moskou. Begin dit jaar vloog hij naar de marinebasis Sevastopol op de Krim (dat deel uitmaakt van de Oekraïne) en riep die stad uit tot Russisch grondgebied, ja tot “elfde district van Moskou”. Ook eist hij voor Moskou een segment op van de olierijke Kaspische Zee.

“Hij husselt als een kapitalist, praat als een communist en doet als een nationalist”, zo typeert Newsweek hem. Dat alles laat onverlet dat de populariteit van Joeri Loezjkov, zeker als gastheer en impresario van het stadsfeest, onder de Moskovieten ongekende hoogten heeft bereikt. Dat het zijn ambitie is om zijn hoofdstedelijke aanpak en visie aan heel Rusland op te leggen, bleek toen hem het ontwerp voor de Burgemeester-parfum werd voorgelegd.Alleen de kleur van het doosje stond hem niet aan. “Dat moet bordeauxrood worden”, zou hij gezegd hebben. “Net als de muren van het Kremlin.”