Hollands Dagboek

Jan van Ree (52), hoogleraar psychofarmacologie aan de universiteit van Utrecht en verbonden aan het Rudolf-Magnus-instituut voor neurowetenschappen, is voorzitter van de commissie behandeling heroïneverslaafden. Deze week besprak de Tweede Kamer de adviezen van deze commissie over het verstrekken van heroïne op medisch voorschrift. Van Ree is gehuwd en heeft vier kinderen.

Woensdag 27 augustus

De komende week staat het onderzoek naar heroïne op medisch voorschrift hoog op mijn agenda. Een controversieel onderzoek: bewonderd en verguisd, van 'moet gebeuren' tot 'mag nooit plaatsvinden'.

Vanmorgen het wekelijks overleg met de directeur van het onderzoek, Wim van den Brink. We bespraken de golf van publiciteit in de afgelopen week. Over het algemeen is ons voorstel niet negatief ontvangen. Wel valt op dat nogal eens commentaar gegeven wordt zonder dat de achtergrondinformatie gelezen is.

Tijdens het overleg afspraken gemaakt over de voorbereiding van het debat volgende week in de Tweede Kamer.

Belangrijke kwesties: het aantal van 750 patiënten, de garanties voor de openbare orde en veiligheid, de kleine vergoeding aan de deelnemers, en wat er gebeurt met de patiënten na afloop van het onderzoek.

De wetenschap en de politiek zouden zich kunnen vinden in het volledig stoppen met de heroïneverstrekking, om eerst maar eens de resultaten op groepsniveau te bekijken. Maar er zijn andere, doorslaggevende argumenten om dat niet te doen: de ethiek van het medisch handelen. Een patiënt die baat heeft bij een behandeling en zonder die behandeling verslechtert, mag je die behandeling niet onthouden. Dus een - weliswaar beperkte - groep patiënten zal in ons voorstel na afloop van het onderzoek heroïne blijven krijgen. Goede vergadering met een prettige, eensgezinde sfeer.

Daarna afscheid genomen van een Japanse psychiater die een jaar onderzoek bij ons heeft gedaan. Zij vertelde dat ze veel geleerd heeft van het gedrag van proefdieren, ook voor haar klinische praktijk. Immers niet-verbale uitingen zijn van belang voor de diagnostiek en behandeling van psychiatrische patiënten.

's Middags een gesprek met een medewerker van de afdeling psychiatrie over marihuana. Veel schizofrene patiënten gebruiken marihuana. De patiënten zouden minder baat hebben bij hun medicijnen als ze marihuana nemen en ze zouden eerder terugvallen in een psychose.

Gefilosofeerd over de relatie marihuana en psychose en de mogelijkheid van een anti-marihuanastof als medicijn tegen schizofrenie. Wellicht een nieuwe lijn van onderzoek.

Bij thuiskomst werd ik begroet door onze jonge katten: de vrijkous Bob en de spring-in-'t veld Kate.

Donderdag

Vergadering van het bestuur van de Hersenstichting Nederland. Deze nog jonge stichting (acht jaar) wil een intermediair zijn tussen wetenschap en publiek.

De problemen rond hersenaandoeningen, de neurologische en psychiatrische ziekten, zijn nog steeds onderbelicht, ondanks dat ruim éénderde van de kosten van de gezondheidszorg aan deze ziekten wordt besteed.

's Middags overleg over Verslaving, een zes jaar durend stimuleringsprogramma van Zorgonderzoek Nederland en de Nederlandse organisatie van Wetenschappelijk Onderzoek met een totaal budget van ongeveer twintig miljoen gulden. In Nederland wordt relatief weinig verslavingsonderzoek gedaan, ondanks dat verslaving een groot maatschappelijk probleem is.

Het programma richt zich op individuele gevoeligheid en kwetsbaarheid (waarom de één wel en de ander niet verslaafd raakt), het opnieuw beginnen nadat gestopt is (hét probleem van verslaving) en vernieuwing van behandeling en zorg. Hoe komt het eigenlijk dat er mensen zijn die niet verslaafd zijn?

Vrijdag

Mijn ochtendprogramma afgewerkt: wekker om 6.20u., onze dochters Marije en Christa roepen, sinaasappelsap maken, koffie zetten, boterham voor de lunch klaarmaken en om 6.50u. naar Utrecht, aankomsttijd variabel, afhankelijk van de files.

Voor een overzichtsartikel over morfine en verslaving heb ik een aantal artikelen uit de jaren zestig en zeventig gelezen in de medische bibliotheek.

De eerste mededeling van het zichzelf inspuiten van morfine door ratten was interessant. Het heeft een goed diermodel voor verslaving opgeleverd en de theorievorming rondom verslaving sterk beïnvloed. Niet onthoudingsverschijnselen, maar beloningsprocessen zouden belangrijk zijn voor het fenomeen verslaving.

Vanmiddag heb ik overleg gevoerd met Jocelyn Koole, de manager van het ECNP-bureau, over de toekomst van de organisatie. De European College of Neuropsychopharmacology is de Europese organisatie van wetenschappers op het terrein van geneesmiddelen voor psychiatrische en neurologische ziekten.

Nuchtere en nuttige discussies over het inpassen van de 'nieuwe' werkzaamheden.

Zaterdag

Donderdag is de vergadering van het college ter beoordeling van geneesmiddelen, dus veel leeswerk. Het college is verantwoordelijk voor de registratie van geneesmiddelen in Nederland. Een farmaceutische industrie dient bij het college een dossier in met alle onderzoeksgegevens van een nieuw geneesmiddel, waarna de beoordelaars van het college rapporten maken over de bereiding en zuiverheid, over de farmacologische werking en toxiciteit, en de werkzaamheid en bijwerkingen bij patiënten. Het college komt op voor de belangen van de patiënt en de gebruiker van geneesmiddelen. Het heeft als het ware een contract met het publiek, dat, als een geneesmiddel op de markt komt, het veilig en werkzaam is. Het zijn diepgaande discussies in de Collegevergadering.

Ik woon in Vollenhove, een mooi stadje in Noordwest-Overijssel, het was vroeger een vissersplaats aan de Zuiderzee. Ik zit aan tafel en kijk uit over het water tussen het oude land en de Noordoostpolder. Waar vroeger de vissersboten uitvoeren en terugkwamen met de vangst, is nu ruimte voor plezierjachten en recreatie. Vollenhove viert deze week het jaarlijkse feest met als hoogtepunt het bloemencorso. Vanmiddag en vanavond zullen twaalf versierde wagens en zes muziekkorpsen een rondgang maken door de oude straten van de stad. Versierde wagens is eigenlijk geen goede benaming. Per wagen - soms een lengte van twintig en een hoogte van tien meter - zijn vijftig- tot tweehonderdduizend bloemen verwerkt. Zeer genoten van de optocht. De mooiste wagen vond ik De Tovenaar van Oz, maar de jury koos voor Narnia, het betoverde land achter de kleerkast.

Zondag Ons gezin is compleet: een goed gevoel. Onze zoons waren de laatste weken in Delft en Groningen voor tentamens en andere studentenzaken. Bijgepraat onder het genot van koffie en gebak. De kinderen zijn heel verschillend met een eigen belangstelling, wat kleur geeft aan de gesprekken maar ook weleens spanningen oproept. Samen met Wieke het eten klaargemaakt en gezellig gegeten.

Het nieuws van vandaag wordt beheerst door de dood van prinses Diana. Zij zou opgejaagd zijn door persfotografen, die groot geld verdienen aan een foto van haar. Zijn er dan geen grenzen meer?

Eind van de middag op bezoek bij Jan Terlouw, de voorzitter van het Nationaal comité Hersenwerk 2002, het Nederlandse hersendecennium. Rond zijn huis prachtige bomen en weilanden, waar zijn koeien en schapen grazen. Een pauw begroet mij op het terras. Gesproken over de patiënten- en familie-organisaties op het gebied van hersenaandoeningen. Deze organisaties hebben het moeilijk. Ze komen op voor vaak minder bedeelde, chronische patiënten, die nog steeds weinig erkenning ondervinden. Veel werk wordt door vrijwilligers gedaan; professionele hulp ontbreekt vaak. Gezamenlijk een vuist maken zou aan te bevelen zijn, maar hoe dat te bereiken?

's Avonds de papieren en de boekjes van de vakantie opgeruimd. We zijn in Italië geweest, onder meer in Assisi. Met Wieke over onze ervaringen gepraat en de boekjes doorgebladerd.

laat mij waar duisternis is, licht brengen

want door te geven, krijgen we

(Franciscaanse bron)

Maandag

Als eerste staat op het programma een werkbespreking over het lopende onderzoek. We zijn een model voor ziekten als autisme en schizofrenie bij proefdieren aan het testen. Vroeg in het leven wordt een specifieke kern in de hersenen uitgeschakeld, waarna het sociale en motorische gedrag van de dieren op volwassen leeftijd in kaart wordt gebracht. We proberen er achter te komen hoe het komt dat een stoornis als schizofrenie zich meestal pas na de puberteit openbaart.

Vanmiddag college gegeven aan studenten in de biologie over de werking van geneesmiddelen. Het is wonderbaarlijk dat een paar milligram van een stofje zulke grote effecten geeft, bijvoorbeeld de bloeddruk verlaagt of hallucinaties oproept. Verteld over de gevaren die het geneesmiddel tegenkomt om vanuit het pilletje de plaats van werking te bereiken: barrières, enzymen in de lever, eiwitten in het bloed. Het lichaam wil geen vreemde stoffen.

Kennis van die processen is van belang voor de werking, de werkingsduur en de bijwerkingen van een geneesmiddel.'s Avonds met een delegatie van het ministerie van VWS vertrokken naar Zwitserland om ons nader op de hoogte te stellen van de Zwitserse ervaringen met het verstrekken van heroïne. Minister Borst zou de delegatie leiden maar de Tweede Kamer wil met haar praten over de organisatie van haar departement. In Bern een prettige ontvangst door de Nederlandse ambassade.

Dinsdag

Na een inleiding door de Zwitserse directeur Volksgezondheid gepraat over de politieke aspecten van het heroïne-experiment in Zwitserland. De Zwitsers hebben veel tijd besteed aan een goede voorlichting voordat ze begonnen zijn.

Daarna een bezoek gebracht aan een gevangenis in de omgeving van Bern. In deze vriendelijk ogende gevangenis wordt aan enkele gedetineerden heroïne verstrekt. Het is een kleinschalig project dat goed loopt. De patiënten spuiten hun heroïne onder controle en gaan daarna aan hun werk.

Na de lunch een project in Bern bezocht, waar aan ongeveer 130 verslaafden heroïne wordt verstrekt. We hoorden het verhaal van een 43-jarige man die 22 jaar verslaafd is. Methadon hielp bij hem onvoldoende en hij krijgt nu heroïne verstrekt. Enige tijd geleden is hij weer gaan deelnemen aan het arbeidsproces; hij gaat nu zijn oude beroep van kok weer opnemen. Sinds twee weken probeert hij van de heroïne af te komen.

In Zwitserland wordt positief gedacht over de uitkomsten van het onderzoek.

Zowel de regering als de deelnemende steden willen doorgaan met de heroïneverstrekking. Al met al een zeer nuttig bezoek. We zullen dankbaar gebruikmaken van de Zwitserse ervaringen en hebben afgesproken regelmatig contact te hebben.

Terug in Den Haag hoorden we dat het geplande gesprek met de minister ter voorbereiding van het debat morgen over het onderzoek naar heroïne op medisch voorschrift niet doorgaat. De discussies in de Kamer over de organisatie van het departement zijn uitgelopen, waarbij enige politieke spanning aanwezig was.Samen met Wim van den Brink gezellig gegeten in een klein restaurant en na een telefoongesprek met Wieke (informatie van het thuisfront) gekeken naar Den Haag Vandaag (debat is goed afgelopen!).

Woensdag 3 september

's Morgens van Den Haag naar Utrecht voor de vergadering van de Wetenschappelijke AdviesRaad van de Hersenstichting. Helaas moest ik voor het einde van de vergadering weer terug naar Den Haag om om 11 uur aanwezig te zijn bij het debat over de heroïneverstrekking. Onderweg dacht ik dat het wel eens een vreemd debat kon worden: de politiek op de stoel van de wetenschap?

Tijdens het debat was er lof voor het werk van de commissie en bleek dat er eigenlijk weinig bezwaren waren tegen een onderzoek naar heroïneverstrekking.

Wel hadden de woordvoerders van het CDA en de SGP zoveel moeite met het huidige voorstel, dat ze het afwezen. De woordvoerders van de PvdA, D66 en GroenLinks steunden het voorstel. De woordvoerder van de VVD had vooral bezwaren tegen het aantal patiënten. Zij had liever een onderzoek op kleinere schaal (vijftig tot honderd patiënten) om eerst informatie te krijgen over eventuele ongewenste neveneffecten.

De minister beantwoordde alle gestelde vragen met veel kennis van zaken. Zij kwam tegemoet aan de bezwaren van de VVD door het voorstel om het onderzoek gefaseerd uit te voeren: beginnen met aan vijftig à honderd patiënten heroïne te verstrekken, na drie maanden te kijken of er ongewenste neveneffecten optreden en indien dit niet het geval is het onderzoek integraal uit te voeren.

Om 1 uur sloot de voorzitter de vergadering zonder dat er een definitief besluit was genomen. Het lijkt erop dat een gefaseerde aanpak het onderzoek ook voor de VVD aanvaardbaar maakt. Dus toch een onderzoek naar een nieuwe behandeling voor deze ernstig zieke patiënten?