Gedwongen sterilisatie ook buiten Zweden

ROTTERDAM, 6 SEPT. “De Zweedse samenleving dreigt ernstig te worden beschadigd als we geen serieus, grondig en onbevooroordeeld onderzoek doen naar dit deel van onze geschiedenis.” Carl Bildt, leider van de conservatieve oppositie, schreef dat vorige week in een brief aan de sociaal-democratische premier Goeran Persson.

Bildt heeft zijn zin gekregen. De Zweedse regering benoemde deze week een commissie die onderzoek moet doen naar de gedwongen sterilisatie tussen 1935 en 1976 van ten minste 60.000 Zweden, voornamelijk vrouwen. Niet dat de feiten geheel onbekend waren. Er is eerder over gepubliceerd, zonder dat het veel weerklank vond. Geschiedenisboeken reppen er nauwelijks over.

Deze keer is dat echter anders. Minister van Sociale Zaken Margot WallstrFolkhemmet) prijkt? In hoeverre ligt de schuld bij de sociaal-democratie, die Zweden al sinds de jaren dertig met slechts enkele tussen pozen regeert? En daarmee bij alle Zweden die tot voor kort (de sociaal-democraten staan er in politieke peilingen niet erg rooskleurig voor) zo massaal de sociaal-democraten steunden?

Een ander gevolg van de berichtgeving in Zweden is, dat ook andere landen hun verleden zijn gaan onderzoeken. Historici in Zwitserland meldden dat in het kanton Vaud al in 1928, voor Zweden en Denemarken, een wet werd aangenomen die gedwongen sterilisatie mogelijk maakte. De regering in het Zwitserse kanton reageerde vorige week terughoudend. Uit archiefonderzoek over de periode 1963 tot 1977 waren slechts 14 gevallen gevonden, verzoeken tot dit soort medische ingrepen zouden tot 1985 zijn gedaan. Bovendien zou het doel in Vaud, anders dan in Zweden, slechts zijn om te voorkomen dat geestelijk gestoorden kinderen zouden krijgen die ook weer geestelijk gestoord waren.

Volgens historicus Hans Ulrich Jost zou het echter om veel meer gevallen gaan en zou de praktijk nog steeds niet officieel zijn beëindigd. Uit een document uit 1944 blijkt een vrouw die twee maanden zwanger was, te zijn geaborteerd en tegelijkertijd gesteriliseerd wegens “geestelijke instabiliteit, morele zwakte, idiotie en promiscuïteit”. Volgens Jost hebben de nazi's met belangstelling gekeken naar de Zwitserse wetgeving, die werd geïntroduceerd door de vermaarde psychiater Auguste Forel - zijn portret prijkt op het biljet van 1000 Zwitserse franken. De socialistische parlementariër Jean Ziegler eist een officieel onderzoek. “Het past precies bij ons verleden. We hebben jaren geleefd met de mythe van een zuiver Zwitserland”.

In Oostenrijk heeft minister van Justitie Nikolaus Michalek intussen aangedrongen op herziening van de hem onduidelijke wetgeving. In de bestaande wet ontbreekt voldoende zorgvuldigheid.

Volgens deskundigen zijn in de afgelopen jaren honderden kinderen in overheidsinstituten tegen hun wil onvruchtbaar gemaakt.

Maar 'raciale' argumenten voor gedwongen sterilisatie hebben vooral voor in Scandinavië een grote rol gespeeld. Zo zouden volgens de Finse historicus Markku Mattila in Finland tussen 1935 en 1970 ongeveer 11.000 gevallen bekend zijn. Hij acht het niet uitgesloten dat het ware aantal nog aanzienlijk hoger ligt.

In het Finse dagblad Helsingin Sanomat zei Mattila onlangs dat ten minste in 7.000 gevallen “eugenetische” redenen een rol hadden gespeeld. Ook zou bij zeker 4.000 vrouwen een gedwongen abortus zijn gepleegd. De vrouwen zouden daarbij meteen ook gesteriliseerd zijn. Net als in Zweden was gedwongen sterilisatie geen geheim in Finland, maar tot nu toe werd gedacht dat het om niet meer dan ruim duizend gevallen zou zijn gegaan, en dat de praktijk in 1955 zou zijn geëindigd.