Liefde is niet zoet; Vier Britten over hun nieuwe films

Op het filmfestival van Venetië heeft de 'British Renaissance', de heropleving van de Britse film, een apart nevenprogramma gekregen. Vier Britse filmmakers, actrice/regisseuse Sally Potter, acteur Stephen Fry en regisseurs Brian Gilbert en Alan Rickman vertellen over hun nieuwe films - alsof ze bij elkaar aan tafel zitten.

'The Tango Lesson' is op 30 september en 1 oktober in Utrecht te zien in het kader van het Nederlands Filmfestival en zal in de loop van volgend jaar worden uitgebracht. 'The Winter Guest' en 'Wilde' komen waarschijnlijk eind november in de Nederlandse bioscoop.

Sally Potter heeft kraaienpootjes, Stephen Fry een zonnebril, Brian Gilbert een baard en Alan Rickman een neus - het zijn de eerste lichamelijke kenmerken die opvallen als deze vier Engelsen op het balkon, naast het zwembad, op het terras of ergens anders in Hotel des Bains opzitten voor camera's, cassetterecorders, opschrijfboekjes en eigen ogen. Ze praten over hun nieuwe films, over The Winter Guest (Rickman), over The Tango Lesson (Potter), en over Wilde (Fry en Gilbert), op zaterdag en zondag en dinsdag, maar ze doen ook algemene uitspraken. “Alle film is illusie”, zegt Potter. “Ik ben niet mooi, ik krijg vast niet veel hoofdrollen te spelen”, zegt Fry. Teveel seks doet een film geen goed, zegt Gilbert. “Als mensen de penis zien van Tom Cruise, zien ze de penis van Tom Cruise en niet van het karakter dat hij speelt.” En ze verwijzen naar wat ze eerder hebben gedaan en nog zullen doen. “Mijn eerste filmrol was de schurk in Die Hard”, zegt Rickman. En daarna heb ik nog veel schurken gespeeld. Maar in mijn volgende film, Dogma van Kevin Smith, speel ik een engel.”

De films van de vier gaan over verschillende dingen: over het leven van de schrijver Oscar Wilde, over dans- en liefdeslessen, over een koude dag in een dorp in Schotland. Toch praten de makers niet langs elkaar heen. Ze zouden best met z'n allen aan een tafeltje hebben kunnen zitten in Hotel des Bains. Vandaag bijvoorbeeld, aan zo'n tafeltje vol water en jus d'orange en koffie en met uitzicht op een zee waar niemand tussen 28 augustus en 7 september naar kijkt. Of het moet, even, Alan Rickman zijn, die in The Winter Guest de zee liet bevriezen. “The Winter Guest was eerst een toneelstuk. Daarin hadden we ook een bevroren zee, maar iedereen kon zien dat die nep was. Een van de leuke dingen van het maken van een film is dat je echt kan laten lijken of de zee bevroren is. Tegenwoordig gaat dat makkelijk, met de computer.” Hij had even naar Potter kunnen kijken, die het in The Tango Lesson voor elkaar kreeg een man en een vrouw langs de Seine te laten dansen, zonder dat er fantasie in het spel is. “Die zee is natuurlijk een metafoor. De zee bevriest niet in Schotland. Mijn hoofdrolspelers staren ernaar. Ze zien de toekomst.”

Het publiek kijkt niet altijd met hen mee. Het kijkt naar het staren. Naar gezichten, die in Venetië niet alleen van licht en donker zijn maar ook van vlees en bloed. Emma Thompson en Phyllida Law, de actrices in The Winter Guest hebben in het echt nog mooiere jukbeenderen dan op het doek. Ook zij verblijven in Hotel des Bains.

Ierse president

Met de vier gezichten aan dit verzonnen tafeltje is de verhouding elke keer anders. Brian Gilbert is het makkelijkst; hij is regisseur, onder meer van Tom & Viv. Ik heb hem nog nooit gezien, en in zijn trekken val te lezen wat je wilt. Dan volgt Stephen Fry, ook makkelijk, maar al iets moeilijker: van komiek in de televisieserie A Bit Of Fry and Laurie werd hij Oscar Wilde en nu moet je opeens Stephen Fry zelf in hem zien, die ook nog schrijver is. Alan Rickman en Sally Potter maken het nog ingewikkelder: hij is een acteur die voor de eerste keer regisseert, zij een regisseur die voor het eerst acteert. Rickmans neus is ook de neus van Eamon de Valera, de Ierse president uit Michael Collins, en het is moeilijk dat te vergeten als je naast hem zit. En nu heb ik Sally Potter erbij gezet, die in haar film iemand speelt die ook Sally Potter heet. Hoe en waarom leent iemand zijn gezicht aan een ander? Even lijken John Travolta en Nicolas Cage over het terras te lopen: zij krijgen in Face/Off via een chirurgische ingreep elkaars gezicht en acteren in de rest van de film de rol die eerst de ander speelde. En twee tafels verder zit Tilda Swinton, de actrice die in Potters vorige film Orlando zowel een vrouw als een man was.

Niet bekend

Gezichten moeten echt zijn, zegt Potter. Zij maakte geen film over een schrijver van toneelstukken als The Importance of being Earnest en Lady Windermere's Fan, die wegens zijn homoseksualiteit gevangen werd gezet, maar over een regisseuse die Sally Potter heet, tangolessen neemt, verliefd wordt op een tangoster en daarover een film maakt waarin ze ook nog een lied zingt. “Ik ben vaak van ijdelheid beschuldigd door in deze film mezelf te spelen. Maar ik kon geen oudere Engelse actrice vinden die zowel een regisseuse kon spelen als de tango kon dansen. It had to be me. Daarnaast is The Tango Lesson een spel met realiteit en fictie. Door zo dicht bij de werkelijkheid te gaan zitten, zijn echt en onecht niet meer van elkaar te scheiden. Mensen zullen mij in deze film misschien niet bewonderen, maar ze kunnen zich wel met mij identificeren. Mijn dromen en verlangens zijn voor even ook hun dromen en verlangens.”

Gezichten zijn voorbeelden, zegt Fry. “Ik wilde Oscar Wilde zo graag spelen omdat hij een nieuw voorbeeld kan zijn voor de Britse jeugd. Toen ik jong was, had ik een poster van Che Guevara boven mijn bed hangen. Oscar Wilde staat voor alles waar de bourgeoisie niet voor wil staan. Er zijn op dit moment weinig intelligente antihelden. De rock 'n' roll levert ze niet meer, en de rap evenmin. Oscar Wilde zou er weer een kunnen worden. He'll make a great T-shirt.”

Gezichten moeten stil zijn, meent Rickman. “Ik kon door mijn ervaring als acteur valkuilen voor mijn spelers vermijden. In het script van Sharman McDonald stonden geen lazy little words. Zij schreef ritmische dialogen voor een zieke moeder en haar dochter, die net haar man verloren heeft, voor haar zoon en het meisje dat hij in de sneeuw ontmoet, voor twee oude dames die de tijd doden met het bezoeken van begrafenissen, en voor twee twaalfjarige jongetjes die hun penis willen laten groeien. De taal maakte een simpel gebruik van gezichten nodig. Geen gesnuif, geen optrekken van wenkbrauwen, geen pretenties van naturalisme. Heldere gezichten, lege gezichten, die had ik nodig. Sommige dingen hoefden helemaal niet geacteerd te worden. Emma Thompson en Phyllida Law zijn ook in het echt moeder en dochter. Ze zijn daarom lichamelijk minder beleefd tegen elkaar dan andere acteurs zouden zijn geweest.”

Wedergeboorte

Gilbert en Fry staan even een andere journalist te woord - ze spreken er rustig veertig per dag, als het niet meer is -, Potter en Rickman hebben nog tijd voor een vraag over de 'British Renaissance', de opleving van de Engelse film die in Venetië een eigen bijprogramma heeft gekregen. Wilde wordt daarin met zeven andere vertoond, The Winter Guest dingt als enige Engelse film mee naar de Gouden Leeuw. The Tango Lesson is ondergebracht in Mezzanotte, het programma voor commerciële films. “Of er sprake is van een wedergeboorte, weet ik niet” zegt Potter. Er worden, vooral dankzij het geld dat de filmindustrie van de nationale loterij krijgt, wel meer films gemaakt. Maar je moet ze ook kunnen vertonen. Veel Britse films worden wel gemaakt maar niet getoond omdat de bioscopen eigendom zijn van Amerikaanse distributiemaatschappijen.” Rickman zegt hetzelfde. Er zijn al meer wedergeboortes geweest, voegt hij toe. “We mogen hopen dat de kindertjes nu ook gevoed worden en verschoond. Het heeft geen zin om steeds in de babyfase te blijven zitten. Het is goed dat we nu af zijn van een regering die nooit iets voor film deed. Labour begrijpt waarschijnlijk beter dat het stimuleren van de filmindustrie laat zien dat je je eigen cultuur belangrijk vindt.”

Gilbert en Fry schuiven weer aan. Alle vier noemen ze hun film ook een film over liefde. “Liefde is niet zoet”, zegt Potter. “Mensen zijn zo alleen”, zegt Rickman. “Ze durven niet van elkaar te houden.” Fry haalt er seks bij. “Toen ik als kind een eerdere film over het leven van Oscar Wilde zag, dacht ik dat je naar de gevangenis gestuurd kon worden voor het geven van een aai over een bol. Wij konden in deze film veel realistischer zijn. De Victoriaanse zeden hebben overigens ook een rol gespeeld in de processen van Wilde die wij makkelijk over het hoofd zien. In de negentiende eeuw praatte men niet over seks. Oscar Wilde kon het zich vast niet voorstellen dat er in de rechtszaal expliciet over gepraat zou worden. Dat moet een van de redenen zijn geweest dat hij het proces is aangegaan. Hij dacht dat hij alleen zijn poëzie hoefde te verdedigen.” “Het is nog steeds moeilijk om een film waarin homoseksualiteit voorkomt gefinancierd te krijgen”, zegt Gilbert. “Nu het gelukt is, zullen we wel te horen krijgen dat we niet genoeg hebben laten zien. Of het verkeerde. Ik kreeg al een reprimande omdat we mannen in de missionarishouding laten vrijen. Het schokkendste van de seksscènes in Wilde vind ik dat we Oscar laten toekijken als zijn geliefde Bosie het met een gehuurde jongen doet.”

In The Tango Lesson komt geen seks voor. Sally Potter toont het niet en de personages hebben het niet. Ze sublimeren in de dans, tangoster Pablo Veron zegt het zelf. Maar Sally Potter kijkt wel. De hele tijd. The Tango Lesson is een film waar je steeds je achterhoofd bij moet gebruiken. Want Veron leert Potter de tango, maar wij kunnen dat alleen door haar ogen, in haar film zien. Wie er nu wie leidt, is niet meer uit te maken.

Alan Rickman neemt een laatste slok water en snapt niet hoe je dat doet, tegelijkertijd acteren en regisseren. Potter snapt het ook niet. Ze schrok van haar gezicht op het doek, ze werd preuts over haar leeftijd en ze had niemand om haar tijdens het filmen te vertellen wat ze ermee doen moest. Ze deed het gewoon maar. “But sometimes I wished I had me.” Dan is het weer zaterdag voor Rickman, maandag voor Fry en Gilbert en zondag voor Sally Potter. Ze loopt weg, op haar gezicht een glimlach die alles kan betekenen.