Iconen van deze tijd (2)*

Een herinnering. Voor het eerst las ik over haar op het vliegveld in Glasgow toen ik op weg was naar het eiland Jura, het huis Barnhill, waar George Orwell het grootste deel van zijn 1984 heeft geschreven.

De hele voorpagina van The Sun werd in beslag genomen door haar foto en de tekst SHE DID IT AGAIN. Wat? Voor de tweede keer had ze een doorkijkrok aangetrokken, en daarvan waren het volk en zijn pers danig in opwinding geraakt. Orwell beschrijft dit soort kranten, dat in zijn Oceanië door het Ministerie van Waarheid speciaal voor de Proles (ander woord voor wat toen in het intellectuele spraakgebruik 'de massa' heette) wordt gemaakt. 'Voddige kranten die bijna niets anders bevatten dan sport, misdaad en astrologie. Daar worden de stuiversromannetjes gemaakt en de seksfilms en de sentimentele liedjes die mechanisch in elkaar worden gezet met behulp van een soort kaleidoscoop, de versificator.' Het was vijf jaar voor het einde van de Koude Oorlog, 'persoonsverheerlijking' in de politiek was allang afgeschaft, Big Brothers waren er niet meer, maar voor de rest had Orwell een vooruitziende blik.

Anderhalve maand geleden is de modekunstenaar, ontwerper, koning-couturier der sterren Gianni Versace vermoord. 'Een icoon van deze tijd,' werd hij genoemd, en op zijn begrafenis stroomden de rouwende iconen samen. Ik bedoel het zonder ironie. Of we het willen of niet, of we het 'goedkeuren' (wie ben je dat je iets 'goedkeurt') of ons afkeren (omdat we er nu eenmaal niets mee te maken willen hebben), de iconen van deze tijd bestaan. The rich are different because they have more money, zei Hemingway. Aan die waarheid valt niet te tornen. Zo is het ook met de iconen: ze zijn anders omdat om hen heen het licht blijft schijnen, ieder uur, etmaal na etmaal. Ze zijn voortdurend zichtbaar, zoals dat het geval is met de klassieke heiligen die door hun aureool worden beschenen.

Bij gelegenheden als deze raken de deskundigen veel diepzinnigheden kwijt. Niets wetend van de iconenkunde (die bestaat: aan de Universiteit van Amsterdam werden colleges in Madonna, de zangeres gegeven), beroep ik me op Huizinga's Herfsttij der Middeleeuwen, het eerste hoofdstuk, 's Levens felheid. Dagen lang trekken de processies door de steden, eindeloos beieren de klokken, het volk blijft in de roes van zijn mystieke opwinding.

Zaterdag zullen we het weer beleven. Alle televisiestations ter wereld zenden dezelfde beelden uit, en dat gaat lang duren, hoewel er niets nieuws in de eigenlijke zin wordt gemeld. De uitzendingen bevatten evenveel nieuws als een gebed.

Het is een reprise van het Herfsttij. Wie niet gevoelig is voor welke god of godsdienst dan ook, kan niet nalaten zich af te vragen: Hoe komt het? En dan ben je al vlug bij de bekende antwoorden, de pogingen om aan het raadsel te ontsnappen door de vraag in andere bewoordingen bevestigend te formuleren. Het is een wereldlijke godsdienst, vervanging van de religieuze door een wereldlijke mystiek. Enz. Daar schieten we niets mee op. We kunnen ons alleen uitputten in nieuwe beschrijvingen van het raadsel, in de hoop daardoor een gaatje te vinden dat toegang tot een verklaring zal bieden.

De Internationale Federatie van Journalisten gaat een conferentie houden om normen tot 'zelfregulering' op te stellen. Ik voorspel dat er niets van terecht komt. Blijven we bij het beeld van het gezelschap der eigentijdse iconen, dat in wisselende samenstelling (de een vervaagt, de ander komt op) het centrum van een wereldlijke, de planeet omspannende eredienst vormt dan zijn de fotografen de misdienaren, en onder hen de paparazzi de zeloten. Het onophoudelijk geritsel van de sluiters is het geluid van de eredienst, het flitslicht heeft, verblindend, de stralende rust van de kaarsen vervangen, de camera is de wijwaterkwast. In een kloosterzaaltje geven de theologen college in Madonna-kunde. Daar komen vraagstukken aan de orde waarvan een gewone gelovige niet had kunnen dromen.

De parallel gaat verder. De eredienst heeft tot excessen geleid, er zijn gelovigen die zich in alle oprechtheid afkeren van het byzantinisme, de corruptie en het schijnheilig vertoon van vroomheid dat platte winzucht moet verbergen. De Internationale Federatie van Journalisten doet een poging tot wereldlijke Reformatie. De ijverigste priesters worden bijna gelynched, uit de kerk gestoten.

Zo kunnen we nog wel even doorgaan. Na de Reformatie komt de Contrareformatie. En dan breekt eindelijk de Verlichting aan. Dat zal niet alleen voor de loochenaars onder ons een opluchting zijn. De Verlichting spaart ook mensenlevens.

(*) Eerste aflevering in CS 18.7.97