Eindelijk een eigen Ring; De Ring des Nibelungen-opvoeringen in Nederland

Gisteren ging bij De Nederlandse Opera Das Rheingold in première, de eerste van de vier opera's van Wagners Der Ring des Nibelungen. Deze productie is de vijfde Ring in Nederland in ruim een eeuw tijds. Een overzicht.

Volgende voorstellingen van Das Rheingold door De Nederlandse Opera: 8, 11, 14, 17, 20, 23, 26/9 in het Muziektheater Amsterdam. Henk Suèr en Josine Meurs: Geheel in de geest van Wagner. De Wagnervereeniging in Nederland 1883-1959. UItg. Theater Instituut Nederland. 304 blz. Prijs: ƒ 50,-.

'Een diepe stilte heerschte toen het orkest, onder de leiding van den kapelmeester Anton Seidl, aanving met het voorspel, en statig ruischten de accoorden door de groote ruimte.' Het is begin 1883, als de verslaggever van het Algemeen Handelsblad zijn lezers deelgenoot maakt van zijn bezoek aan de eerste complete opvoering in ons land van Wagners Der Ring des Nibelungen. In het Amsterdamse Paleis voor Volksvlijt gaf het rondreizende Richard Wagner-Theater van impresario Angelo Neumann zijn internationaal geroemde Ring-voorstellingen.

Neumanns onderneming was voor toenmalige begrippen van enorme proporties. Hij had niet alleen 31 zangers, ongeveer 60 orkestmusici, 3 dirigenten, 24 koorzangers, een regisseur, een inspeciënt, een toneelmeester, een belichter en vele andere medewerkers onder contract. Tevens had hij de hand weten te leggen op de 'toneeluitrusting' die bij de première en de twee navolgende voorstellingen van Der Ring des Nibelungen in de zomer van 1876 in Wagners eigen Bayreuth was gebruikt. Kosten van Neumanns mega-project: 40.000 mark per week. Voor het vervoer van gezelschap en materiaal was een aparte trein nodig met maar liefst twaalf wagons.

Over het belang van deze productie liet de verslaggever van het Algemeen Handelsblad geen misverstand bestaan: 'Wij beschouwen deze voorstellingen als een der meest belangrijke gebeurtenissen op muzikaal gebied in Nederland in deze eeuw.' Nu, meer dan een eeuw later, maakt De Nederlandse Opera zich op voor weer zo'n belangrijke gebeurtenis: de eerste Nederlandse productie van de Ring. Beginnend met de voorstellingen van Angelo Neumann, zijn de vier integrale Ring-producties die in ons land tot nu toe te zien zijn geweest alle gastvoorstellingen uit Duitsland geweest.

Na Neumanns spectaculaire productie in 1883, werd de complete Ring in 1907 in de Groote Schouwburg van Rotterdam opgevoerd door het gezelschap van Städtisches Theater Elberfeld. Vijf jaar later was, eveneens tijdens de Rotterdamse meifeesten en in dezelfde schouwburg, een Ring-productie te zien van het Stadttheater Bremen. De meest recente Ring was ook te zien in Rotterdam: in 1988 vormden de voorstellingen van Staatliches Theater Kassel het hoogtepunt van de festiviteiten rondom de opening van de nieuwe schouwburg.

Hoewel Der Ring des Nibelungen van De Nederlandse Opera pas in zijn totaliteit in de zomer van 1999 te zien zal zijn, zullen in een tijdsbestek van een jaar alle vier opera's van de Ring (Das Rheingold, Die Walküre, Siegfried en Götterdämmerung) afzonderlijk worden geproduceerd. In Den Haag, in het Gebouw voor K & W, is het in het verleden drie keer voorgekomen dat in één seizoen de opera's uit de Ring separaat werden opgevoerd. In 1916 gebeurde dit door de Duitsche Opera in Nederland, in het seizoen 1920/21 door N.V. Nationale Opera en in het seizoen 1927/28 werd de Ring er versplinterd opgevoerd door de Co-Opera-Tie.

Prestigieus

Het is markant dat de Nederlandse Wagnervereeniging - het meest prestigieuze operagezelschap van voor de Tweede Wereldoorlog - er nooit in is geslaagd een eigen Ring-productie te realiseren. In de 75 jaar dat het gezelschap bestond zijn hiertoe weliswaar enkele pogingen ondernomen, maar alle liepen zij op niets uit, zo is te lezen in de recent verschenen, zeer lezenswaardige studie van historica Josine Meurs en journalist Henk Suèr, Geheel in de geest van Wagner. De Wagnervereeniging in Nederland 1883-1959. Alle vier opera's zijn door de Wagnervereeniging op de planken gebracht, maar nimmer als vierluik.

Das Rheingold werd slechts twee keer opgevoerd, en dan nog met beperkt succes. Dramatisch is deze opera minder sterk dan de overige Ring-delen, en het werk stelde de vereniging voor tal van technische problemen. Want hoe beeld je geloofwaardig reuzen uit? Om over de metamorfoses van dwerg naar 'Riesenwurm', naar pad nog maar te zwijgen. De andere drie opera's uit de Ring waren bepaald geliefder, en werden veelvuldig opgevoerd. De laatste Walküre had nog plaats in 1950, negen jaar voordat de Wagnervereeniging met een voorbeeldige Tristan und Isolde in schoonheid zou sterven.

De grote Wagner-zangers traden op in de met zorg en liefde voorbereide voorstellingen van de vereniging: Max Alvary, Alois Burgstaller, maar ook Jacques Urlus en Anton van Rooy - Nederlanders die in Bayreuth furore hadden gemaakt. De Wagnervereeniging was synoniem voor kwaliteit en voor opvoeringen geheel in de geest van Wagner, wat iets anders is dan de letter, waarnaar Wagners erfgenamen in Bayreuth handelden en waarmee de vereniging meermaals op gespannen voet verkeerde.

In de periode 1883-1919 was de vereniging eerst en vooral Wagner toegedaan, in de jaren 1923-1959 werd zij steeds meer een algemene opera-instelling, met ook Mozart, Verdi, Debussy, Britten of Pijper op het repertoire. Maar steeds bleef er die hoge standaard.

Ter gelegenheid van het vijfentwintig-jarig bestaan van de vereniging werden voor het eerst plannen gesmeed voor een eigen Ring. In de jaren dertig klinkt het thema van een eigen Ring als een leidmotief door tijdens de vele bestuursvergaderingen. Wagners vijftigste sterfjaar in 1933, tevens het vijftigste bestaansjaar van de Wagnervereeniging, zou de gelegenheid bij uitstek hiertoe vormen. En er werd zelfs geopperd een Ring te realiseren speciaal voor verfilming.

De bestuurders van de chique Wagnervereeniging droomden hartstochtelijk van een eigen Ring, dat magnum opus van Wagner. Tevergeefs. Maar het zou ze ongetwijfeld deugd doen te weten dat De Nederlandse Opera - feitelijk een verre nazaat van de Wagnervereeniging - nu dan toch voorbereidingen treft voor de eerste Nederlandse Der Ring des Nibelungen. En, naar het zich laat aanzien, met juist die kwaliteitsstandaard die de Wagnervereeniging voor ogen stond.