Britse natie kijkt vooral verbijsterd naar zichzelf

Het tumultueuze huwelijksleven van Diana en Charles vertoont veel gelijkenis met het duivels pact dat de Britten achttien jaar geleden met de Conservatieven sloten.

LONDEN, 5 SEPT. Het overweldigende verdriet in Groot-Brittannië na de dood van prinses Diana stamt uit dezelfde vulkaan als de verpletterende verkiezingsoverwinning van Labour vier maanden eerder: een angstige en onzekere samenleving die om verandering schreeuwt. Zoals Diana onder vijftien jaar koninklijk huwelijk heeft geleden, zo is het volk door achttien jaar Conservatieve regering getekend. Zoals de prinses na haar scheiding naar persoonlijk geluk en een nieuwe rol zocht, zo smacht het Onverenigbare Koninkrijk naar eenheid en een moderne identiteit.

Een natie kijkt verbijsterd naar zichzelf. Is dit het volk van pokerface en understatement? Is dit het land waar men zijn lusten reeft en zijn emoties achter een strakke bovenlip verbijt?

Naar schatting 300.000 mensen zijn deze week spontaan naar de koninklijke paleizen in Londen getrokken om een dode prinses te herdenken. Velen vonden houvast in de 'queue', het meest Britse aller instituten. In de ordelijke rij die iedereen verenigt en gelijk maakt, treurden ze in stilte. Anderen lieten hun tranen schaamteloos de vrije loop en kermden hartverscheurend. Wanhopig klampten ze zich vast aan het gietijzeren hekwerk van Kensington Palace. Ze deinsden zelfs niet terug voor sentimentele gebaren. Het offeren van een knuffel. Het branden van kaarsjes. Het prevelen van een persoonlijke afscheidsgroet. In een hoofdredactioneel commentaar noemde de Britse krant The Independent dit openlijke en expressieve rouwgedrag 'Amerikaans, of zelfs wel Napolitaans'.

Vanzelfsprekend geven de media een vertekend beeld van de mate waarin het land is getroffen. De camera's richten zich niet op de mensen die onverschillig blijven en voor wie het dagelijks leven onveranderd verder gaat. In de ingezondenbrievenrubrieken van de serieuze Britse kranten, waarin de ziel van het volk zich weerspiegelt, is voor die vervorming deze week ruime aandacht gevraagd. C.J.R. Abbott uit Harlow beschuldigde in The Guardian de omroepen ervan dat ze “de stemming van een natie creëren in plaats van registeren”. Maar de media kunnen alleen maar aanboren, uitvergroten en versterken wat latent al bestond.

Volgens dr. James Park is het extravert vertoon van rouw dat zich deze week ontvouwd heeft, net zomin 'on-Brits' als ongekend. Park is directeur van Antidote, een organisatie die mede werd opgericht door de psychotherapeute Susie Orbach, schrijfster van 'Fat is a feminist issue' maar beroemder omdat ze prinses Diana heeft behandeld. De organisatie wil als 'tegengif' tegen 'maatschappelijke verbrokkeling' dienen. Ze probeert de psychologische achtergrond van eigentijdse problemen te doorgronden. Ze ijvert voor de emotionele ontwikkeling van een volk dat volgens Park gevoelsmatig al te lang is geknecht.

Het keurslijf van de zelfbeheersing waarin de hogere klasse zich in de hoogtijdagen van het Britse imperium propte, met de slaafse middenklasse in haar kielzog, heeft de Britse arbeidersklasse nooit gelokt. Dat blijkt uit het pathos waarmee in deze eeuw gestaakt werd. Denk alleen aan de tragische en zeer emotionele mijnwerkerstaking van 1985, die meer dan een jaar duurde. De jaren tachtig kenden nog twee andere explosies van massale rouw die demonstreerden dat niet iedereen in Groot-Brittannië met emotionele constipatie worstelt. De voetbalrampen van Heizel en Hillsborough. De supporters van Liverpool vielen elkaar huilend in de armen, ze zegen neer om te bidden, ze offerden hun sjaaltjes en hun shirtjes in een zee van bloemen bij het Anfield-stadion.

Pag.5: Diana is een martelaar van het fin-de-siècle

De supporters van Liverpool vielen elkaar huilend in de armen, ze zegen neer om te bidden, ze offerden hun sjaaltjes en hun shirtjes in een zee van bloemen bij het Anfield-stadion. Massaler en algemener was twee jaar geleden de collectieve reactie van de Britse bevolking op het bloedbad in Dunblane waarbij zestien kleuters en hun onderwijzeres om het leven kwamen. In het hele land brandden 's avonds kaarsen voor het raam.

Richard Eyre, de directeur van het Nationaal Theater, heeft eens in een vraaggesprek gezegd dat Groot-Brittannië zijn overdaad aan goede acteurs mede dankt aan het klassesysteem. “Engelsen zijn van jongs af aan gewend te doen alsof.” Toneel verschaft het volk “een plaatsvervangende ontlading van emoties”, verklaarde Eyre. Emoties waar “het individu in het dagelijks leven niet goed raad mee weet”. Door bloemen te leggen bij Kensington Palace, door het condoléanceregister te tekenen in Londen of in de plaatselijke supermarkt, zelfs door alleen maar op tv de niet aflatende stroom van herdenkingsprogramma's te volgen, kan elke Brit zich figurant in een koningsdrama wanen. Een veilige vermomming voor het vrijelijk uiten van alle aangekoekte pijn en woede. Zoals commentator Boris Johnson in The Daily Telegraph verzuchtte: “Al onze reacties zeggen meer over ons dan over haar.”

Niet de vloedgolf van emoties die de dood van Diana in het Verenigd Koninkrijk teweegbracht vindt psychotherapeut James Park verrassend. Wel de omvang en hevigheid van die natuurkracht. “Massa's mensen kwamen opeens tot de ontdekking hoe verbonden ze zich onbewust hadden gevoeld met Diana. Ook de man die haar kort tevoren nog had uitgemaakt voor dom gansje. Ook de vrouw die haar altijd een rijk, verwend nest had gevonden. Pas door haar te verliezen merkten ze wat ze met haar dood verspeelden. Postuum pas ervoeren ze wat de prinses voor hen betekend had.”

De columniste Suzanne Moore heeft er deze week in The Independent op gewezen dat zich in Diana alle zorgen, aspiraties en paradoxen van dit tijdgewricht leken samen te ballen. Relatieproblemen, depressie en vraatzucht. De strijd tussen plicht en verlangen. Het zoeken naar diepgang in een oppervlakkige wereld en het streven naar persoonlijke groei. “Het effect dat deze ongeschoolde vrouw op onze nationale psyche gehad heeft, begint nu pas langzaam te dagen.”

Elke vrouw die zich ooit door haar echtgenoot bedrogen heeft gevoeld, kon zich met Diana identificeren, constateerde commentator Boris Johnson in The Daily Telegraph. Net zoals elke vrouw die zich ooit zorgen om haar gewicht heeft gemaakt. Hetzelfde geldt voor elk vrouw die taalt naar groots en meeslepend leven, die zich slachtoffer voelt maar van boude daden droomt.

Een stelling die gestaafd wordt door een ingezonden brief in diezelfde krant. “Als een doodgewone vrouw van middelbare leeftijd ben ik niet bang om te erkennen dat ik nieuws over het privé-leven en de liefdes van Diana meer dan interessant vond”, schrijft Marguerita Downing. “Via haar was het mogelijk een wereld van glamour en spanning te ervaren die de onvermijdelijke metgezellen van haar roem en schoonheid waren, elementen die zo triest ontbreken in de levens van de meesten onder ons.”

Prinses Diana belichaamde de menselijke grootsheid net zo zeer als het menselijk tekort. De hoogste toppen en de diepste dalen van het bestaan kwamen samen in het landschap van haar grillige persoon. Dat deze martelaar van het fin-de-siècle ook kon uitgroeien tot het symbool van een natie, komt door de treffende gelijkenissen tussen haar tumultueuze huwelijksleven en het duivels pact dat Groot-Brittannië achttien jaar geleden met de Conservatieven sloot.

Beide relaties begonnen als een sprookje. De geboorte van twee koningszonen viel samen met de economische bevrijding van Groot-Brittannië, door privatisering, deregulering en het beteugelen van excessieve vakbondsmacht. Maar zoals prins Charles niet kon beantwoorden aan Diana's behoefte aan ondersteuning, zo waren de Conservatieven niet in staat om het nationale verlangen naar sociale samenhang, betrokkenheid en veiligheid te bevredigen. Door de dictatuur van de vrije markt te vestigen, hebben ze het land tot een verregaand individualisme veroordeeld dat nauwelijks plaats bood voor zekerheid en zorg. Door ongebreidelde centralisatie hebben ze vervreemding en apathie gezaaid. Zoals Diana met zelfverachting en zelfverminking reageerde op het overspel van Charles. Toen de prinses twee jaar geleden in het geruchtmakende BBC-vraaggesprek zo gloedvol sprak over liefhebben en lijden, wist het Britse volk exact waarover zij het had.

Volgens John Gray, hoogleraar politiek in Oxford, schrijver van onder meer Endgames: Questions in Late Modern Political Thought, toont de intense rouw waarin het volk zich na de dood van Diana heeft gedompeld wat een modern, liberaal land het Verenigd Koninkrijk is geworden. Een land dat niet meer terugblikt maar de uitdaging van een nieuwe tijd aanvaard heeft. Een land dat de eigen kwetsbaarheid herkent in de levens van degenen die door de samenleving zijn buitengesloten. “De publieke reactie op de dood van Diana is geen bedenksel van de media”, schreef Gray in The Guardian. Ze onthult de gigantische ontwikkeling die dit land heeft doorgemaakt. Naar het voorbeeld van de prinses.

Net zoals Diana heeft Groot-Brittannië een zware identiteitscrisis beleefd. Een crisis die al zeurt sinds het verval van het Britse rijk. Een verlies dat de natie nooit te boven is gekomen. “Vasthouden aan het idee van het imperium terwijl het rijk allang is verdwenen, heeft pathologische vormen aangenomen”, schreef Yasmin Alibhai-Brown nog onlangs in het opinieweekblad New Statesman.

Acht maanden na de formele scheiding van prinses Diana en prins Charles heeft het Verenigd Koninkrijk zich van het Conservatieve juk bevrijd. Het volk heeft gezien hoe Diana haar bestaan een nieuwe inhoud gaf. Als een moeder Teresa in modieuze avondkleding. Pendelend tussen de minder bedeelden en de rijken der aarde.

Die nieuwe functie komt aardig overeen met de nieuwe rol die premier Blair nog onlangs in de aanloop naar het millennium bepleitte voor het Verenigd Koninkrijk. Ook met de blauwdruk voor een moderne identiteit die de denktank Demos voor Groot-Brittannië ontwierp. Sleutelwoorden daarbij zijn: mondiaal, creatief, pluralistisch, rechtvaardig en revolutionair maar op een zachtzinnige, humane manier. Met de dood van Diana is het Verenigd Koninkrijk haar voorgangster kwijt.

Zoals psychotherapeut James Park het ziet: “Niets verenigt de levenden als de dood van een persoon die als licht wordt gezien. De natie voelt zich alleen gelaten met haar angsten en onzekerheid. Diana gaf hoop.”

Een natie rouwt om zichzelf.