'Ring' geeft nooit al zijn geheimen prijs

TILBURG, 4 SEPT. Hoe gevaarlijk is Richard Wagner? Naar aanleiding van Pierre Audi's enscenering van Der Ring des Nibelungen bij de Nederlandse opera organiseerde het Nexus Instituut gisteren een conferentie over wat Nietzsche 'Der Fall Wagner' noemde. Hoewel niemand tegenwoordig de grootheid van Wagners muziek in twijfel zal willen trekken, blijft de componist omstreden zoals geen enkele andere componist dat ooit geweest is en ook wel niet zal worden.

Wagners muziek is het waard om je zorgen over te maken, betoogde de Britse filosoof Bernard Williams in de aula van de Katholieke Universiteit Brabant. Niet vanwege het zogenaamde gecodeerde anti-semitisme dat Wagners tegenstanders in zijn muziek hopen te vinden ('triviaal'), maar vanwege het totalitaire wezen ervan. In Wagners opera's vallen epische vertelingen samen met psychologisch-herkenbare personages en precies daar wringt volgens Williams de schoen. De muziek bij de dood van Siegfried in Götterdämmerung, bijvoorbeeld, treurt om de dood van een onvervalste Held, terwijl het personage Siegfried juist hol van binnen is. Die emotie wordt de luisteraar afdwongen; Wagners muziek kent geen innerlijke twijfel.

De lezing van Williams resoneerde door de rest van de dag, waarop het geval Wagner van zoveel mogelijk kanten bekeken werd. Nike Wagner, achterkleindochter van Richard Wagner, hekelde onderkoeld de muffe zelfgenoegzaamheid die het festival in Bayreuth tegenwoordig in zijn greep heeft; haar geheime agenda, haar ambitie om de boel zelf over te nemen, hield ze zorgvuldig buiten de discussie. De Wagner-kenner Friedrich Dieckmann en de cultuur-criticus Rüdiger Safranski bekeken elkaar met vrieskoude blikken. Safranski betoogde dat Wagners doel het scheppen van nieuwe, bezielde mythen was geweest, die de metafysische leegte in het moderne leven moesten opvullen; zijn falen werd veroorzaakt doordat een werkelijke verlossing door middel van de kunst onmogelijk is. Dieckmann trok met zijn mondhoeken wanneer hij het woord mythe hoorde; voor hem is Wagner de geniale operacomponist die de machtsstructuren van de hedendaagse samenleving verbeeldt in zijn Ring-parabel.

De mannen van de praktijk - regisseur Pierre Audi, dirigent Hartmut Haenchen en zanger Graham Clark - gingen onbewust met de voorgaande sprekers in discussie, door juist de oneindige complexiteit van Wagners muziek te onderstrepen. Geen Ring is ooit volmaakt, betoogde Audi, iedere Ring heeft interessante dingen in zich, die weer uitnodigen tot een nieuwe interpretatie, een nieuwe productie. Hijzelf beschouwt de Ring niet als een sociaal-politieke parabel, maar als een mystery play ('rich, deep, complex'), dat zijn geheimen nooit helemaal prijs zal geven.

Mensen voelen zich ongemakkelijk in aanwezigheid van ongrijpbare mysteriën. 's Avonds werd er dan ook verder gediscussieerd over Wagners eventuele morele gebreken. Het intellectueel soortelijk gewicht van de discussie was aangenaam hoog: onder leiding van Michael Ignatieff betrokken Williams, de Britse conservatieve filosoof Roger Scruton, de Amerikaanse professoren in de filosofie Martha Nussbaum en Lydia Goehr, en de Tjechische schrijver Ivan Klíma stellingen die niet zo gemakkelijk verlaten konden worden. Hoe echt en waardevol is de verlossing die Wagner zijn publiek voorhoudt? Hoe totalitair is zijn muziek? Hoe bedreigend voor je geestelijke evenwicht zijn de emoties die het luisteren naar Wagner oproepen? Moesten Wagners bedenkelijke denkbeelden hem maar vergeven worden, zoals Scruton opperde, omdat hij bewerkstelligde dat de mensheid zich kon verzoenen met de dood van de goden?

En het 'geval Wagner' breidde zich voor de zoveelste maal uit tot een sociaal-politieke, morele, filosofische en mystieke olievlek, die aan het einde van de avond de hele westerse cultuur leek te bedekken. Dat de eindeloze controverses die Wagner en zijn muziek oproepen juist deel uitmaken zijn van zijn genie, was toen inmiddels duidelijk.