'Diana's einde wellicht doodklap voor monarchie'

Van de Britten denkt 58 procent dat hun land over een eeuw geen monarchie meer is. Maar monarchisten menen dat het vorstenhuis zich al eeuwen aanpast aan nieuwe omstandigheden.

LONDEN, 3 SEPT. “Tragedies leiden niet tot crises. Ze kunnen hooguit als katalysator dienen”, zegt Stephen Haseler, hoogleraar politiek en moderne geschiedenis aan London Guildhall University en een van de meest vooraanstaande republikeinen in Groot-Brittannië. Eerder sprak hij al de hoop uit dat de grootscheepse relatieproblemen binnen het Britse koninklijk huis in een vurige openbaar debat over de monarchie zouden culmineren. Een debat over “een achterhaald instituut” dat volgens Haseler “lang onderdrukt en lang over tijd” is. De dood van prinses Diana zou de beslissende vonk kunnen zijn.

Het imago van de monarchie heeft sinds het huwelijk van prins Charles met Lady Diana Spencer in 1981 grote schade geleden, bevestigen ook andere Britse geschiedschrijvers. “De koninklijke familie heeft de laatste jaren een meedogenloos pak slaag gekregen”, meent Lord Blake, constitutioneel expert en chroniqueur van de Conservatieven. “Veel van de magie die haar overeind hield is daardoor weggesijpeld.” Volgens dr. David Starkey, verbonden aan de London School of Economics, heeft prinses Diana de façade van het koninklijk huis van binnen uit opgeblazen. Hij omschrijft de prinses als “levensgevaarlijk” en een “ongericht projectiel”.

Lord Blake verwacht dat het koninklijk huis de crisis overleeft waarin het in de jaren negentig is terechtgekomen. Starkey is daar minder zeker van. “Diana's einde zou de doodklap voor de monarchie kunnen zijn.” Al deelt Starkey de opvatting van Lord Blake dat de monarchie zich in de loop van de historie een meester heeft getoond in de aanpassing aan wisselende modes en mores. “Dit is voor de monarchie een periode van onzekerheid en twijfel”, zegt Starkey. “Maar een monarchie kan daarmee leven. Ze is niet afhankelijk van de stembus. Als het koninklijk huis een toekomst heeft, komt dat alleen door de neiging van naties om te volharden in de status quo.”

Lord Blake onderstreept dat het koningshuis al veel langere periodes van hevige kritiek en instabiliteit heeft doorstaan. Tijdens de burgeroorlog in de 17de eeuw en nog in de tweede helft van de vorige eeuw. “De monarchie heeft telkens weer een nieuwe rol gevonden en haar bestaansrecht bewezen.” Volgens Lord Blake kan geen politicus een land zo verenigen als een vorst of vorstin en bestaat er geen beter symbool van nationale eenheid dan een monarch.

De macht van de kroon is de afgelopen duizend jaar steeds verder teruggedrongen. In de Middeleeuwen had de koning het nog alleen voor het zeggen. Het parlement mocht adviseren. En geld fourneren voor de toenmalige goede doelen van het koningshuis. Maar drieënhalve eeuw geleden maakte een burgeroorlog definitief een einde aan die alleenheerschappij.

De rouwstoet van prinses Diana trekt zaterdag ook langs het standbeeld van de man die de macht van de monarchie heeft gebroken: Oliver Cromwell. In 1649 liet hij koning Karel I onthoofden, waarmee hij de suprematie van het Hogerhuis en Lagerhuis vestigde. Een bewijs dat het koningshuis wel vaker impopulair is geweest. Later, met de wet op de constitutionele hervorming van 1832, werd de koning ook zijn laatste zeggenschap ontnomen. Al behield hij formeel nog het recht om oorlogen te verklaren, verdragen te sluiten en amnestie af te kondigen.

Pagina 5:

MONARCHIE

Monarchie moet vernieuwen of sterven

In de praktijk heeft het koningshuis alleen nog een ceremoniële, symbolische betekenis. Maar dat is geen futiele rol, vindt Starkey. Dat is een vitale functie. “Kijk maar hoe belangrijk symbolen voor nazi-Duitsland zijn geweest. De Britse monarchie fungeert als het cement dat andere Britse instituten bij elkaar houdt. Als symbool van eenheid is dat het enige wat alle onderdanen bindt.” Mogelijk is het aan de monarchie te danken dat het Verenigd Koninkrijk nog steeds niet uit elkaar is gevallen, zegt Starkey. Misschien heeft de monarchie ervoor gezorgd dat Groot-Brittannië weinig extremisme heeft gekend.

Walter Bagehot, oprichter van The Economist, analyseerde honderddertig jaar geleden in zijn standaardwerk The English Constitution al het belang van die symbolische functie. Hij constateerde dat Groot-Brittannië “een onkoninklijke regeringsvorm” genoot, die het kabinet verstrekkende bevoegdheden verschafte. Het land was eigenlijk een verkapte republiek die werd geregeerd door het hoofd, niet door het hart. Maar de regering had nu eenmaal te maken met de achterlijke massa die zich door het hart liet leiden. Om de aanhankelijkheid, loyaliteit en eerbied van het volk te garanderen leek het nuttig de monarchie als een “theater van de schijn” te gebruiken. Achter die façade kon de regeringsmachine dan in stilte en zonder veel lastige vragen haar heilzame werk doen.

Volgens Lord Blake heeft deze marketingstrategie de monarchie destijds gered. Hij herinnert eraan hoe koningin Victoria honderd jaar geleden bij haar zestigjarig jubileum werd bejubeld. Deze geestdrift zet hij af tegen de zware kritiek die haar een kwart eeuw daarvoor nog ten deel viel. 'De weduwe van Windsor' werd bespot en bezwadderd. Republikeinen voorspelden al het einde van het koningshuis.

In The Invention of Tradition beschrijft de historicus Eric Hobsbawn hoe aan het eind van de vorige eeuw de monarchie nieuw leven werd ingeblazen door een overvloed aan gebruiken en conventies in te voeren. Al dit uiterlijk vertoon moest dienen om de aspiraties van het land te verbeelden. Ceremonies belichaamden de toonaangevende rol die het Verenigd Koninkrijk claimde op de globe. Zo kon koningin Victoria uitgroeien tot diva en boegbeeld van het Britse rijk.

De teloorgang van het imperium dwong de monarchie later om zich opnieuw te positioneren, meent Stephen Haseler. Een opvatting die door Starkey en Lord Blake wordt gedeeld. Even ontstond er nog een crisis toen Edward VIII in 1936 troonafstand deed om de gescheiden Amerikaanse Wallis Warfield Simpson te kunnen trouwen. Maar daarna vond het koninklijk huis al snel een nieuwe rol als 'monarchie van de familie'. “Het voorbeeldige en degelijke gezinsleven van eerst koning George VI en koningin Elizabeth, later van koningin Elizabeth II en prins Philip”, zegt Starkey, “gold jarenlang als het voornaamste verkoopargument van het Koninklijk Huis. Die deugdzaamheid neigt uiteraard naar saaiheid. Maar saaiheid heeft ook zijn verdiensten, zoals de opwinding rond de monarchie van de laatste jaren laat zien.”

Volgens Starkey heeft het koningshuis te lang vastgehouden aan “een briljant concept” dat door de huwelijksproblemen van de drie koningskinderen - prins Charles, prinses Anne, prins Edward - steeds onhoudbaarder werd. “Publieke bekentenissen over overspel lieten van de magie niets heel”, voegt Lord Blake daaraan toe. En zoals Walter Bagehot in 1872 al verklaarde: “De monarchie leeft bij de gratie van magie. We mogen niet toestaan dat de magie door het daglicht wordt geraakt.”

Lord Blake wijst erop dat het verval van het Koninklijk Huis gepaard is gegaan met een afbrokkeling van andere Britse instituten, zoals het parlement en de kerk maar ook de verzekeringsmarkt Lloyd's en de BBC. Het volk ziet de monarchie in toenemende mate als symbool van de Britse ziekte. Zonder richting. Gefixeerd op het verleden en naar binnen gekeerd. In vergelijking met de vermeende openhartigheid, gewoonheid en medemenselijkheid van prinses Diana wordt de koninklijke familie als koel en afstandelijk ervaren, ver verheven boven het volk.

Toch staat de monarchie niet ter discussie, zegt de koningsgezinde Kenneth Harris, schrijver van de biografie The Queen. “Tachtig procent van de Britten is nog steeds loyaal aan het koningshuis.” Al laten opiniepeilingen zien dat die steun snel terugloopt. Al verwacht 58 procent van de Britten dat het Verenigd Koninkrijk over honderd jaar geen koninkrijk meer is.

De monarchie moet vernieuwen of sterven, daar zijn alle historici het over eens. Daarvan is ook het Koninklijk Huis zich bewust. Al vijf jaar geleden heeft de koningin een geheime commissie in het leven geroepen die zich twee keer per jaar moet buigen over de modernisering van de monarchie. Of de dood van prinses Diana het vernieuwingsproces zal versnellen, valt nog te bezien. Lord Blake zegt dat het koningshuis nu in de eerste plaats behoefte heeft aan periode van bezinning en stabiliteit.