Nexus Instituut neemt de tijd voor de verzamelde Schiller

Het Nexus Instituut bestudeert de Europese Cultuur en wordt soms bestempeld als elitaire New-Age-groepering. Prominenten als Ruud Lubbers hebben hun naam eraan verbonden. Directeur Rob Riemen: 'Elitair hoeft niet negatief te zijn'.

'The trial of Richard Wagner' 3 sept 10.45-22u in de aula van de Katholieke Universiteit Brabant. Inl. Nexus 013-4663450

DEN BOSCH, 2 SEPT. “De universiteit bestaat niet meer”, zegt Rob Riemen. “We hebben nog wel instellingen die we zo noemen, maar die hebben niet veel meer te maken met het ideaal waarvoor ze zijn opgericht.” En de kerk, die eeuwenlang ook een centrale rol speelde bij de overdracht van cultuur? “Dat is bijna hopeloos. Al proberen allerlei bewegingen dat gat met pure gulzigheid in te vullen.”

Het Nexus Instituut, waarvan Riemen (35) directeur is, is ook wel eens bestempeld als New Age-groepering, als surrogaat voor het geloof. Nexus wil Europese cultuur in brede zin bestuderen en doet dat door het uitgeven van een dik tijdschrift met essays (drie maal per jaar) en het organiseren van lezingen en symposia, zoals morgen 'The trial of Richard Wagner'. Riemen: “Zover zijn we dus al gekomen dat je, als je je met cultuur bezighoudt, wordt uitgemaakt voor New Age-aanhanger.”

“Het belangrijkste instrument dat we hebben - in deze wereld waarin God dood is verklaard - om inzicht te krijgen in het leven is ons culturele erfgoed”, zegt Riemen. “Neem Dr. Faustus van Thomas Mann. Wie iets wil begrijpen van wat er in Nazi-Duitsland gebeurde, vindt daarin oneindig veel meer dan in welke wetenschappelijke publicatie ook.”

'Cultuur' biedt inzicht bij zowel maatschappelijke als persoonlijke problemen, gelooft Riemen. “Wozzeck van Alban Berg, daardoor ga je begrijpen wat maatschappelijk onrecht is. En wil je begrijpen wat het is om verblind te zijn door liefde? Lees Oorlog en Vrede.” Onder cultuur verstaat Riemen “dat wat blijft”, met andere woorden “de klassieken”. “Ik kan me niet voorstellen dat er een tijd is waarin Flaubert of Couperus niet meer wordt gelezen.”

Tien jaar deed Riemen over zijn studie theologie. “Niet omdat ik priester wilde worden. Die ambitie heb ik nooit gehad. Het was gewoon de studie die mij de beste gelegenheid bood de boeken te lezen die ik wilde lezen. Alleen maar lezen. Een oase was het. Ik heb er nog steeds spijt van dat ik afgestudeerd ben.”

Tijdens zijn studie kwam hij in contact met de in 1992 overleden uitgever Johan Polak, die hij interviewde voor een blad van de theologische faculteit. In 1991 begonnen zij samen met de uitgave van Nexus, een tijdschrift voor cultuurgeschiedenis, -filosofie en -kritiek. In 1994 werd het Nexus Instituut opgericht.

Op dezelfde manier waarop Riemen Polak leerde kennen, kwam hij in contact met oud-premier Lubbers. Lubbers is een van de prominenten die hun naam hebben verbonden aan Nexus door zitting te nemen in het bestuur, de redactieraad of de raad van advies. Anderen zijn bijvoorbeeld M. Eyskens (oud-premier van België), H. von der Dunk (emeritus hoogleraar geschiedenis), T. de Swaan (directeur van De Nederlandse Bank), R. van der Ploeg (PvdA-kamerlid) en T. Lodder (directeur van De Nederlandse Opera).

Op de bijeenkomsten die Nexus sinds enkele jaren organiseert werd gesproken door Michael Ignatieff, Eva Hoffman, György Konrád, Ian Buruma, Edward W. Said en Paul Thibaud. Vorig jaar gaf de Duitse oud-bondspresident R. von Weizsäcker de jaarlijkse Nexuslezing (Naar een cultuur van de Europese eenwording). Riemen: “Het laat zich raden hoe we die hierheen hebben gehaald. We hebben ontzettend veel aan Ruud Lubbers. Als hij zegt dat hij iets doet, dan doet hij het ook.” Zelf heeft Riemen inmiddels ook een “vrij behoorlijk indrukwekkend” internationaal netwerk. “Met sommige mensen die we hebben uitgenodigd ben ik bevriend geraakt, met Peter Sellars bijvoorbeeld. Ze vinden het interessant. Bovendien wordt het steeds makkelijker mensen uit te nodigen omdat je kunt laten zien wat je hebt gedaan.”

Bij Nexus werken, naast Riemen, nog twee betaalde krachten. De stichting heeft een jaarlijks begroting van 600.000 gulden. De belangrijkste sponsor is de Katholieke Universiteit Brabant die daarvan een kwart bijdraagt, verder krijgt Nexus incidenteel steun van het ministerie van OC&W en een aantal bedrijven, waaronder KPN en de Rabobank. Het vinden van sponsors is moeilijk en kost veel tijd, zegt Riemen. “Veel bedrijven zijn alleen geïnteresseerd in de vraag: hoeveel suikerklontjes met sponsornaam kunnen we kwijt?”

Het tijdschrift van Nexus heeft een oplage van 1500 exemplaren. Riemen: “Of we elitair zijn? Ja, omdat een bepaalde wijze van omgaan met cultuur altijd elitair is. Niet iedereen heeft de tijd om de verzamelde werken van Schiller te lezen. Maar elitair hoeft toch niet negatief zijn? Waarom heeft niemand het ooit in negatieve zin over een sportieve of politieke elite?”

Onder de abonnees van Nexus zijn wel wat mensen van universiteiten te vinden, weet Riemen. “Met name assistenten-in-opleiding, waar ik heel blij mee ben. Verder zijn er opvallend veel juristen en mensen van organisatieadviesbureaus geïnteresseerd, hoe dat komt weet ik niet. En ambtenaren. Ik ben er achter gekomen dat we in Nederland veel slimme ambtenaren hebben.”