Russen doen Wakkanai opleven

Het vissersplaatsje Wakkanai in het uiterste noorden van Japan profiteert van de illegale handel met Rusland. Voor het eiland Hokkaido tekent zich een betere toekomst af.

WAKKANAI, 28 AUG. Het Japanse personeel van Magasin 928 groet bij binnenkomst vanzelfsprekend in het Russisch. Ook bij de televisies en stereotorens in deze winkel in Wakkanai, de noordelijkste stad van Japan, staat tekst en uitleg uitsluitend in het Russisch.

De paar Russische klanten die op een doordeweekse ochtend bij de winkel rondhangen zien er armoedig uit, maar “juist de allergrootste modellen televisies verkoop ik als warme broodjes”, zegt Kenichi Ishiguchi, “maar het zijn dan ook vooral criminelen die hier over de vloer komen.” Ishiguchi is eigenaar van Magasin 928 en verkoopt uitsluitend aan de vele Russen die sinds het einde van de Koude Oorlog deze havenstad bezoeken. Na jarenlang voor een bank te hebben gewerkt, zag hij vijf jaar geleden dit gat in de markt. Binnen twee jaar moest hij zijn winkel uitbreiden en nu heeft hij zes man personeel in vaste dienst.

Het Russische eiland Sakhalin is op heldere dagen zichtbaar vanaf de kaap bij Wakkanai. Wakkanai is een haveloos vissersplaatsje met ruim veertigduizend inwoners op het noordelijkste puntje van het eiland Hokkaido. Slechts 40 kilometer zee scheidt Japan en Rusland hier en met het einde van de Koude Oorlog is de handel tussen beide gebieden de afgelopen jaren verdrievoudigd.

Enkele tientallen Russische vissersschepen, die vooral zijn te herkennen aan een hoge graad van roest, doen tegenwoordig wekelijks Wakkanai aan om hun lading krab voor harde yens te verkopen. De handel is lucratief, maar een ambtenaar van de gemeente Wakkanai zegt direkt dat er een groot probleem aan kleeft: de Russische exportcijfers en de Japanse importcijfers komen geenszins overeen. Er wordt flink gesjoemeld in de handel tussen beide landen. “De douane hier betrapte eens een Russische kapitein die nog bezig was met het invullen van formulieren die de Russische douane had moeten afgeven”, zegt elektronica-handelaar Ishiguchi. Deze Russische kapitein werd toevallig op heterdaad betrapt maar over het geheel “bestaat er geen samenwerking met de Russische douane”, meent Ishiguchi. “Al komen die Russen met fantasie-formulieren dan noch ziet de Japanse douane het verschil niet.” Ishiguchi vaart er echter wel bij want de Russen die hun geld met deze illegale handel verdienen zijn z'n beste klanten: “Die lui hebben meer geld in hun portemonnee dan ik.”

Ook aan Japanse kant hebben minder scrupuleuze types nieuwe manieren gevonden geld te verdienen nu het Russische bestuur is verzwakt. Met een Russische vlag in top penetreren Japanners illegaal de Russische wateren en vissen naar hartelust, ongehinderd door Japanse vergunningen en vangstquota's.

Onlangs bracht de Japanse kustwacht een dergelijk schip op en “de leider van het stel bleek kantoor te houden naast ons lokale radiostation hier”, zegt bareigenaar en part-time radiopresentator Koichi Shibano in Wakkanai terwijl hij met zijn wijsvinger een snijbeweging langs zijn wang maakt: het gebaar voor georganiseerde misdaad, de yakuza. “Wat verwacht je anders van die types van buiten die hier met dikke Mercedessen aan komen rijden.”

Samenwerking tussen Rusland en Japan in het tegengaan van deze activiteiten komt traag op gang. Ondanks het einde van de Koude Oorlog is de relatie nog steeds koel wegens een oud conflict over vier kleine eilandjes van de Koerillen-archipel die de toenmalige Sovjet-Unie aan het einde van de oorlog bezette en Japan terug eist. Beide landen hebben nog nimmer een vredesverdrag getekend. Tekenend voor de belabberde staat van de banden is dat juist de afgelopen vier jaar, dus ná het einde van de Koude Oorlog, de Russische kustwacht bij de betwiste Koerillen-eilandjes veelvuldig op Japanse vissers schiet die in Russische wateren verzeild zouden zijn geraakt. Bij deze archipel aan de oostzijde van Hokkaido is de zeedoorgang tussen Japan en de Russische eilanden slechts vier kilometer breed. Een Japanse televisieploeg die onlangs op de Koerillen ging kijken, bracht de incidenten in verband met de deplorabele staat waarin de soldaten zich op de kleine, vertierloze eilandjes bevinden.

Wegens de groei van de illegale visserij en de schade die Rusland ondervindt - verminderde belastinginkomsten en uitbreiding van de zwarte sector binnen de economie - zette de Russische minister van Buitenlandse Zaken Primakov afgelopen maand het visserijprobleem op de bilaterale agenda.

In Japan oefent ook de bond van vissers, die onder de valse concurrentie lijden, druk uit op de overheid om iets aan de illegale import te doen. Na een uitspraak van de Japanse premier Ryutaro Hashimoto vorige week dat het Koerillen-probleem moet worden opgelost “zonder dat er sprake is van een winnaar en verliezer”, kwamen beide landen deze week overeen om de relaties te verbeteren.

Elektronicahandelaar Ishiguchi ziet voorlopig echter wel voordelen in de illegale handel tussen Sakhalin en Japan. Ishiguchi is zo'n vijftien keer op Sakhalin geweest voor marketingonderzoek en heeft daar paginagrote advertenties voor zijn winkel in lokale kranten geplaatst. “Op het Russische vasteland, in Khabarovsk en omgeving, valt regelmatig de stroom uit en krijgen mensen hun salarissen niet uitbetaald. Dat soort problemen hebben ze niet op Sakhalin omdat er dankzij de illegale handel geld genoeg is. Iedereen op Sakhalin krijgt zijn deel van de winst.” Van de Russische schepen kunnen officieel alleen bemanningsleden in Japan aan land, maar volgens Ishiguchi is een groot deel van zijn klanten slechts in naam bemanningslid. Hij schat dat tweederde van de spullen die hij verkoopt op Sakhalin weer wordt doorverhandeld. “De situatie kan wellicht veranderen als de oliewinning op gang komt en daarmee de officiële economie een impuls krijgt. Zolag het nog niet zover is, is het misschien beter zo.” De oliewinning waarover Ishiguchi spreekt, betreft twee projecten voor de kust van Sakhalin, waarbij ook Shell is betrokken naast grote Japanse maatschappijen als Mitsui en Mitsubishi. Vanaf 1999 moet de productie op gang komen en de projecten samen moeten uiteindelijk ruim 600.000 vaten olie per dag opleveren.

Gezien de instabiele situatie in Rusland raadt de Japanse overheid kleinere bedrijven vooralsnog af om direkt in Rusland te investeren. “Maatschappijen als Mitsui en Mitsubishi kunnen het risico dragen, maar voor kleine ondernemingen is de situatie te riskant”, zegt ambtenaar Satoshi Kutsuzawa, bij de provincie Hokkaido verantwoordelijk voor de promotie van internationale handel. Kutsuzawa wijst op een Japans-Russische joint-venture die in juli in Rusland na een wetswijziging failliet is verklaard en noemt dit een truc waarmee de Russen een succesvol bedrijf in handen weten te krijgen.

De handel tussen Rusland en Japan blijft zodoende vooralsnog eenzijdig. Japan koopt vis en hout in Rusland en verkoopt wat machines en elektronica. Wegens de geringe koopkracht van de Russen en hun slechte reputatie in het nakomen van betalingen hebben de Russen vooralsnog een handelsoverschot met Japan. Direkte investeringen in Rusland zijn er nog weinig. “Eerst moet Rusland z'n juridische systeem, zoals de bescherming van eigendomsrechten, op orde krijgen”, zegt ambtenaar Kutsuzawa. Als dat gebeurt hoopt Kutsuzawa dat Hokkaido kan profiteren van de ontwikkelingen in het noorden. “Hokkaido zelf is jarenlang ook slechts een leverancier van vis, hout en steenkool voor de Japanse industrie in het zuiden geweest. De oliewinning bij Sakhalin en verdere ontwikkeling van het hele gebied kan juist een impuls zijn voor een echte industriële ontwikkeling van Hokkaido.”

Het eiland Hokkaido - ruim twee keer zo groot als Nederland en krap zes miljoen inwoners - komt binnenkort ook in Nederland duidelijker op de kaart. Terwijl de passagiersverbindingen tussen Hokkaido en het naburige Rusland nog minimaal zijn krijgt het eiland dankzij de KLM in oktober z'n eerste direkte verbinding met Europa: de nieuwe vlucht Amsterdam-Nagoya (de derde stad van Japan) zal op Hokkaido een tussenstop maken in de provinciale hoofdstad Sapporo.