Naïeve scènes met paarden, ezels en karretjes

Tentoonstelling: Met paard en wagen door de kunst. T/m 9 november in Museum de Stadshof, Blijmarkt 18-20, Zwolle. Di-vr 10-17u, za en zo 13-17u. Catalogus ƒ 20,-

Vraag een Documenta-deelnemer een landschap te schilderen en de kans is groot dat er een naïef schilderij uit zijn handen komt. De video-, performance-, of installatiekunstenaar die toch vaak schilderkunst als zijn basis of vertrekpunt aangeeft, onderscheidt zich in de beheersing van de traditionele middelen meestal niet meer van de aloude zondagsschilder.

Het aardige van naïeve kunst gemaakt door een naïeve kunstenaar, of zoals hij de laatste tijd meestal wordt aangeduid, door een 'outsider', is dat je er vrijwel zeker van bent dat je niet kijkt naar een spel van list en bedrog. De nood is altijd deugd.

De vooronderstelling dat de naïeve schilder slechts geobsedeerd is door zijn onderwerp en zich er niet om bekommert schilderkunstige problemen op een persoonlijke manier op te lossen en zich ook niet bewust is van een lijn in de kunstgeschiedenis, wordt hier en daar zachtjes onderuitgehaald op de tentoonstelling 'Met paard en wagen door de kunst' in Museum De Stadshof in Zwolle.

Het gaat om een keuze van ruim veertig werken uit een verzameling na-oorlogse Europese naïeve kunst, bijeengebracht door de Duitse verzamelaar Karl F. Grommes, die is aangekocht door een koetsen- en sleeënmuseum in de Eifel (Burg Lissingen). De collectie, met veel bekende outsiders, is divers van stijl en sfeer doordat Grommes op onderwerp heeft verzameld. Elk werk toont, al is het in de achtergrond, ergens een bespannen paard, ezel of ander trekdier.

Je zou het schilderij 'Hommage An Russeau' van Max Raffler (1902-1988), een schilderende boer uit Greifenberg/Ammersee misschien wel post-moderne naïeve kunst mogen noemen. Het stelt een boerenfamilie voor in een wagentje, dat voortgetrokken wordt door een wit paard. Raffler verwijst overduidelijk naar het bekende schilderij 'Het karretje van Pere Juniet', een van de laatste schilderijen van Henri Rousseau (Le Douanier). Het lijkt bijna alsof de spelfout opzettelijk is geschreven in de blauwe lucht van het doek. Net als bij Rousseau kijkt de hele familie de toeschouwer aan, maar Raffler hanteert een veel lossere schilderstijl dan zijn grote voorbeeld.

Raffler heeft een omvangrijk oeuvre op zijn naam staan vol prachtige tekeningen en schilderijen van bloemen en planten die hij vervaardigde alsof het illustraties voor biologieboeken betrof. Dat hij Rousseau bewonderde hoeft niets te maken te hebben met het feit dat Roussau zo ongeveer voor de grootste naïeve schilder doorgaat, maar eerder met diens liefde voor plant en dier.

Van een geheel andere orde zijn de met ambtelijke precisie geschilderde doeken - met lineaal - van Pieter Hagoort (1887-1975). Hij brengt zijn oude liefde, de paardentram, terug uit zijn herinnering. Hagoort, houder van een postagentschap in Lutjebroek werkte aanvankelijk bij de RTM (Rotterdam), toen daar het paard nog de tram voorttrok.

Na zijn pensionering schilderde hij veelvuldig scènes rond de remise. Hagoort ging zo op in het zorgvuldig aanbrengen van de verf tussen de lijntjes dat hij, ondanks zijn jaren bij het vervoersbedrijf, de tram over een enkele spoorstaaf laat glijden. In zijn worsteling om ruimtelijkheid weer te geven komt hij tot simpele maar prachtige oplossingen al moeten daarvoor complete gebouwen soms een centimeter naar links worden geschilderd.

Net als Hagoort komt ook de naam Vivian Ellis veelvuldig in de naslagwerken voor naïeve kunst voor. Van Ellis, een zwarte verpleegster uit New Orleans die in de jaren zestig in een Amerikaans legerziekenhuis in München werkte, hangen een paar prachtige doeken, waaronder 'Hey Mister Gimme a Ride'. Rode wielen van een koets, bruine benen van het paard met strohoed en bloemen zijn met veel flair neergezet. Ze moet buitengewoon veel schik hebben gehad in het invullen van de restruimten (lucht en straat) die zich soms als afzonderlijke meesterwerkjes laten bekijken.

Op de hondenslee door de sneeuw - Natalie Schmidtova -, dansend en glijdend met paard en wagen over het ijs - Stathis Ikonomou -, met z'n tweetjes in een koets - Natan Heber -; de reguliere, academische kunst heeft nooit veel brood gezien in dit soort voorstellingen. Hoewel, aan het eind van zijn leven maakte Alma Tadema ook een ommezwaai in stijl en onderwerp door uit de losse pols een tafereeltje sneeuwpret te schilderen.