Kwestie-Bouterse doet politieke stijlen botsen

Het kabinet overleefde de aanvaring met de Kamer, maar binnen de coalitie zijn de onderhuidse spanningen verscherpt. Speciaal die tussen VVD en D66.

DEN HAAG, 28 AUG. Het was een botsing tussen structurele rivalen. Diametraal stonden de oude liberalen van Bolkestein en de jonge liberalen van Van Mierlo tegenover elkaar. De kwestie-Bouterse was meer dan een conflict over buitenlands beleid, het was de zoveelste confrontatie tussen de politici Bolkestein en Van Mierlo. En dus een botsing van humeuren, van politieke stijlen ook: de confrontatiepolitiek van Bolkestein versus de moesjawara-lijn van Van Mierlo.

Blijmoedig propageerde Jozias van Aartsen deze week een fusie tussen VVD en D66. De VVD-minister van Landbouw had zijn pleidooi niet op een ontijdiger moment kunnen lanceren. Want als VVD en D66 dezer dagen ergens op uit waren, zéker niet op een versmelting van hun partijen.

Achter de botsing over de kwestie-Bouterse schuilt een wereld van argwaan. De VVD heeft het niet op Van Mierlo: zij verdenkt hem ervan dat hij de prominente Surinaamse drugsverdachte niet echt wil pakken. En D66 verdenkt van haar kant de VVD van akelige bijbedoelingen: het beschadigen van Van Mierlo, die weliswaar niet meer hun formele, maar nog altijd wel de feitelijke leider van de Democraten is.

Waar de verdachte Bouterse voor de Nederlandse Staat nog ver weg is, komen de verkiezingen vanzelf wél dichterbij. Bij D66, al zó lang zó laag in de peilingen, groeit de vrees dat coalitiepartijen VVD en PvdA haar nog verder willen opeten navenant.

De ministers van VVD-zijde opponeerden eerst zwaar tegen Van Mierlo's aanpak in de zaak-Bouterse. Hans van Mierlo, behalve met een grote dosis argwaan ook uitgerust met een goed politiek instinct, vroeg hen afgelopen vrijdag al in de ministerraad: “Wat willen jullie met me?” Hij kreeg steun, maar moeizaam. Verder dan 'billijken' ging het kabinet niet.

Overtuigd van zijn zaak, geagiteerd door de kritiek en argwanend hoe de VVD zou opereren, ging Van Mierlo daarna dinsdag het spoeddebat in. Dat het oppositionele CDA afkeurende moties zou indienen, deerde hem niet. Maar dat coalitiepartner VVD zijn intenties in twijfel trok, stak hem zeer. Met zijn geestverwante fractieleider Wolffensperger sprak hij al in een vroeg stadium af dat hij de kwestie op scherp zou zetten als de VVD zijn bewegingsruimte te veel zou inperken. “Hans wilde niet terechtkomen in een positie waarin hij verder moet met gebonden handen”, verklaart een betrokkene.

Welbewust creëerde Van Mierlo dinsdagnacht na de scherpe kritiek van de VVD daarom een crisisdreiging. Hij ging terug naar het kabinet. Daarmee dreigde onheil.

Pagina 3: Jacht op de kiezers van D66 gaat gewoon door

Niet dat ook maar één hoofdrolspeler het kabinet wilde opblazen. Maar een ongeluk zit soms in een klein hoekje. “Niemand had een dubbele agenda, maar het was wel een gecompliceerde situatie”, analyseert een hoofdrolspeler.

Van Mierlo forceerde woensdagochtend in het ingelaste kabinetsberaad steun van zijn collega-ministers. Die steun kwam niet van harte. “Hij hanteerde een veel te grof middel”, was het oordeel. Daarna mocht premier Kok in het Torentje met Van Mierlo en Sorgdrager en de fractieleiders een compromis bedenken. Voornaamste vraagstuk: hoe krijgt Van Mierlo de ruimte die hij als minister noodzakelijk acht en hoe kan de VVD tegelijkertijd retireren zonder al teveel gezichtsverlies?

De formule moest zijn dat de aanpak van Van Mierlo om Bouterse op 18 juli niet te laten arresteren, “in redelijkheid” werd gerespecteerd. Van Mierlo zou benadrukken dat de jacht op Bouterse 'onverkort' voortgaat én dat de minister van Justitie daarbij het primaat houdt. Maar een spijkerharde afspraak werd niet gemaakt.

Of de kwestie werd bezworen, hing dus heel precies af van de wijze hoe Van Mierlo zijn eis aan de VVD (om in te binden) zou formuleren. En van de manier waarop Bolkestein zijn reactie (om steun te geven) zou formuleren. De crisisfeer was daarmee weg, maar de afloop van het Kamerdebat bleef onzeker. In de D66-fractie knepen ze hem nog altijd: “Je weet het met Bolkestein nooit”, heette het daar woensdagmiddag.

Van Mierlo vroeg daarna in de Kamer de steun die hij een dag eerder niet kon binnenhalen. En Bolkestein nuanceerde het VVD-oordeel over de bemoeienis van Van Mierlo bij het niet-arresteren van Bouterse van een 'eens maar niet weer' naar 'liever niet'. De VVD bond in zonder zijn positie op te geven: “Wij hebben een standpunt en het kabinet heeft een standpunt”, formuleerde Bolkestein. Genoeg voor Van Mierlo om mee verder te kunnen.

Van Mierlo kreeg de ruimte die hij vroeg, maar tegelijk ook nog een tikje. De buitenwacht moest weten en van Mierlo moest horen dat hij bij de VVD wel steun heeft - geen respect. Een minister van Buitenlandse Zaken behoort onverstoorbaar te zijn, formuleerde Bolkestein het - naar een woord van Drees - even diplomatiek als vilein. Zo accentueerde hij dat Van Mierlo soms erg lange tenen heeft. “De kwestie-Bouterse is voor 80 procent emotie bij Van Mierlo”, klonk het achter de coulissen snierend uit de VVD. En Van Mierlo zelf? Hij weet dat hem vaker lichtgeraaktheid wordt verweten. “Maar het is al lichter dan vroeger”, grapte hij voor de tv.

Hoe ziet het Binnenhof eruit na de kwestie-Bouterse? De coalitie gaat verder: op weg naar de presentatie van een riante begroting (voor '98) en op weg naar reguliere verkiezingen (in mei). Van Mierlo - en daarmee D66 - zal zich in het kabinet tegelijk koest moeten houden: de coalitiepartners hebben zich aan zijn aanpak geirriteerd.

Wat toonde het debat verder aan? Dat D66 niet van leider is gewisseld, hetgeen de partij kwetsbaar maakt. Een dezer dagen opmerkelijk onzichtbare Els Borst raakt steeds minder een overtuigende lijsttrekker, zolang iedereen op de achtergrond Hans van Mierlo aan de touwtjes ziet trekken.

En de liberalen van Bolkestein. Die mochten ervaren dat het CDA hen via de jonge fractieleider De Hoop Scheffer voor het eerst sinds lange tijd 'rechts' passeerde. Is het CDA nu de partij van de boevenvangers geworden en de aan Van Mierlo vastgeklonken VVD de aarzelende partij op dit terrein? Eloquent deed De Hoop Scheffer de magere oppositie-lijn van zijn voorganger Heerma vergeten. Hij won weliswaar geen concrete punten in het debat - zijn moties werden voorspelbaar verworpen - maar toonde wel smoel: de brave waakhond Enneüs is vervangen door de bijtgrage teckel Jaap. Als Bolkestein straks een hoge toon aanslaat, is dat om het CDA uit te schakelen, de natuurlijke concurrent op de kiezersmarkt.

En die fusie van VVD en D66, komt die er ooit nog? 'Voorlopig denken we eerder aan een opkoop-regeling', was na het debat bij de VVD te horen. De ruzie is bezworen; de jacht op de D66-kiezers gaat onverminderd door.