Erwin Olaf maakte 'fotoschermen' voor centrum voor verstandelijk gehandicapten Dennendal; Met een paddestoeltje onder drie rimpelloze clowns

DEN DOLDER, 28 AUG. “Ga je ook naar het feest?”, vraagt een meisje in fanfarekostuum. Voor de bewoners van Dennendal, het centrum voor verstandelijk gehandicapten in Den Dolder is de onthulling van Erwin Olafs nieuwste werk, gisterenmiddag, een feest. Ballonnen markeren de weg naar de gemeenschappelijke tuin van Dennendal, waar het werk staat.

Zijn het parasols of paraplu's, de drie stalen standaards met een cirkelvormig dak dat dienst doet als fotolijst? Olaf zelf heeft het over 'fotoschermen', maar ze moeten bescherming bieden tegen zowel regen als zon. Daarom lacht de fotograaf zelf het hardst als de ingebruikneming ervan letterlijk in het water valt. Karin Bloemen is net klaar met haar speech en Olaf staat op het punt de schermen te onthullen wanneer er een stortbui losbarst. Het plastic dat met een feestelijk lint om een van de drie schermen is vastgemaakt, vliegt de lucht in. Onthuld door de wind. Hans van Manen, een vriend van Olaf, Rita Kok, de echtgenote van de minister-president, en Olaf zelf schuilen voor de regen onder een van de kunstwerken.

Carolien lacht ook. Ze kijkt naar een foto en herkent zichzelf. Het verstandelijk gehandicapte meisje is een van de drie modellen die Olaf fotografeerde als clown. Elke parasol dient als lijst voor vier foto's. De clowns lachen, huilen, spelen accordeon of viool. Olaf fotografeerde ze tegen fel groen-, blauw-, oranje- en paarsgekleurde achtergronden. Grote dia's zijn het, het zonlicht kan er doorheen schijnen. De fotodakjes kunnen bovendien draaien waardoor bij mooi weer een disco-achtig effect ontstaat.

“Stel je voor dat je er onder ligt met een paddestoeltje”, zegt Erwin Olaf (37). “Nou ja, de mensen hier hebben van zichzelf al paddestoeltjes.” Twintig jaar geleden, toen hij op de School voor Journalistiek zat, maakte Olaf een fotoreportage op Dennendal, dat begin jaren '70 door een aantal conflicten en incidenten negatief in het nieuws was gekomen. In 1992 maakte Olaf met Frans Franciscus de film Tadzio waar een verstandelijk gehandicapte in meespeelt. En twee jaar geleden portretteerde hij verstandelijk gehandicapten voor de serie Mind of Their Own. Olaf: “Ik heb hier geen familie, maar voel wel mededogen. De bezoeken die ik twintig jaar geleden aan Dennendal bracht waren vormend voor me, omdat ik ineens in een andere wereld terecht kwam. Ik zag een meisje dat met een spijker een van haar ogen eruit had geprikt. Dat zal ik nooit vergeten. Ik dacht: wat heb ik het toch getroffen.”

Na de fotografie voor een glaswand van een openbaar toilet in Groningen (ontworpen door Rem Koolhaas) en een fotografisch mozaïek voor de nieuwe gevangenis in Zutphen is dit de derde keer in korte tijd dat Olaf 'iets anders' doet met zijn foto's. “Na tien, vijftien jaar fotograferen denk je wel eens: weer een plaatje aan de muur. Al was het commercieel interessanter geweest om dikke vrouwen met alleen een touwtje aan te blijven fotograferen.”

Waarom clowns? Olaf: “Omdat ze zo fotogeniek zijn. Ik hoef geen fotomodellen. Zo'n Claudia Schiffer waar iedereen weg van is, die zit 's morgens toch ook gewoon op de pot?” Voor de parasols werden drie personen als clown verkleed: de verstandelijk gehandicapte Carolien, een dwerg en een zwarte jongen van een castingbureau, wiens gezicht wit geschminkt is. Olaf: “Het manipuleren van de werkelijkheid, dat is een beetje het thema van mijn werk. Doordat hij zijn hand voor zijn mond houdt, kun je zien dat hij eigenlijk donker is. Dat vind ik mooi.”

Olaf nam de foto's in drie dagen, voor iedere clown een dag. Daarna werden op de computer de kleuren feller gemaakt en oneffenheden weggewerkt. “Ik kan niet onscherp fotograferen”, zegt Olaf, “daardoor zag je alles, zoals craquelé”. Op de computer is bijvoorbeeld de neus van een clown 'geairbrushed'. Olaf: “Daardoor zit het nu op de grens tussen illustratie en fotografie.”

Heeft hij gedacht aan de negatieve associatie die clowns ook kunnen oproepen met kinderlokkers? Olaf: “Ja, ik weet het. Die dwerg lijkt wel een beetje op de slechte clown uit It van Stephen King. Dat was dus het gevecht op de computer om 'Oude Pekela' er uit te halen. Hoe haal je die dreiging er uit? Door alles rimpelloos en vloeiend te maken.”

Een van de dingen die Olaf troffen toen hij twintig jaar geleden voor het eerst in Dennendal kwam, was de liefde tussen verstandelijk gehandicapten die hij waarnam. “Had jij ooit gedacht dat gekken verliefd mochten zijn?” Hij hoopt dat zijn fotoschermen een plek zullen zijn waar geheime ontmoetingen kunnen plaatsvinden. “En dat mensen die een slecht humeur hebben er een beetje vrolijker van zullen worden.”