Verkiezingslucht in 's Lands Vergaderzaal

In de zaak die tot voor kort als de affaire-Bouterse door het leven ging, worden de hoofdrollen nu vooral door vaderlandse politici gespeeld. Van de cocavelden in Colombia, via Paramaribo en Rio naar het politieke slagveld in Den Haag.

DEN HAAG, 27 AUG. Op de eerste, onverwacht spannende dag na het zomerreces van de Tweede Kamer was hij als de Grote Afwezige duidelijk aanwezig. Desi Bouterse, Surinaams adviseur van staat, gezocht in Nederland wegens drugshandel, kwam al eerder opzetten uit Nederlandse parlementaire nevelen. Nu staat zijn persoon weer centraal als de vraag wordt gesteld waarom de ene minister van D66 (Van Mierlo) een andere (Sorgdrager) met klem had verzocht Bouterse niet te laten oppakken toen die mogelijkheid zich op 18 juli in Brazilië voordeed.

De ingrediënten voor een ingewikkeld debat waren er: woede en frustratie aan de ene kant, bij de professionele en politieke boevenvangers, lekkages. Aan de andere kant was het een bezorgd hoofdschudden: in de sector Buitenlandse Zaken, waar de angst voor een lege dop (geen aanhouding of uitlevering door Brazilië) van een goed bewaard geheim plotseling was veranderd in een brede boodschap. Eenheid van beleid per telefoongesprek tussen ministeriële vakantieadressen. Leg dat maar eens uit.

Eén van de hoofdrolspelers gisteravond was Jaap de Hoop Scheffer in zijn eerste grote debat als fractieleider van het CDA. Hij liet eerst zijn jonge woordvoerder Verhagen als een vasthoudende pitbull los op de kuiten van de twee ministers. Vervolgens deed hij in tweede termijn alsof hij het al tientallen keren had meegemaakt: “Het slot van het liedje is altijd dat de paarse mannetjes en vrouwtjes aan hun stoel blijven kleven.”

Die boze zin, waarmee de oppositieleider de motie inleidde waarin hij tegen middernacht het hoofd eiste van de al bij eerdere gelegenheden aangeslagen minister Winnie Sorgdrager, kan het CDA alvast inlijsten voor de verkiezingscampagne, die volgens schema immers over een paar maanden begint.

Maar er hing gisteren soms al een vrij stevige verkiezingslucht in 's Lands Vergaderzaal. Want de beide moties die het CDA indiende, één om Sorgdrager te laten aftreden en een tweede om Van Mierlo te vragen zich niet meer “te bemoeien” met verzoeken om aanhouding en uitlevering van ex-legerleider Bouterse, mochten en mogen natuurlijk niet rekenen op een meerderheid. Maar, en dat hadden De Hoop Scheffer c.s. mooi bedacht, het feit dat zij al voor het debat hun motieplannen openbaar maakten zou de VVD-fractie, die die moties natuurlijk niet kan steunen, best kunnen verleiden om dan maar extra kritisch uit te halen ten koste van twee D66-ministers.

De VVD paste een beproefd recept toe van fractieleider Bolkestein. Dit keer bij monde van buitenland-woordvoerder Weisglas: we steunen de paarse coalitie, maar we zouden toch ook graag afstand nemen van deze ministers. Dan klimmen wij nog wat verder in de peilingen en mogen zij een beetje beschadigd verder naar de verkiezingsdag. En intussen hebben we dan ook nog onze gram gehaald voor het feit dat onze VVD-ministers afgelopen vrijdag na het kabinetsberaad officieel moesten zwijgen toen premier Kok verklaarde dat de ministerraad het in de publiciteit beladen besluit van Van Mierlo en Sorgdrager had “gebillijkt”.

Maar Van Mierlo mag dan zijn afscheid als leider van D66 hebben aangekondigd, en zijn vrienden in de Tweede-Kamerfractie van de Democraten mochten dan 's middags nog voor één van zijn emotionele uitbarstingen hebben gevreesd, hij had het hoofd koel en zijn politieke antenne op scherp gehouden. Dus ondernam hij tegen middernacht kalmpjes een verrassende tegenaanval door nader beraad tot vanmiddag in het kabinet te vragen. Boodschap per implicatie aan Bolkestein: de VVD-fractie moet ons, ministers van D66, anders en vriendelijker tegemoet treden anders dreigt wat ook zij niet wil: een crisis. Boodschap aan premier Kok: wil uw liberale coalitiepartner, net als bij vorige gelegenheden in de houding helpen zetten. In mindere mate ook uw eigen PvdA, die mij en Sorgdrager gebrek aan coördinatie verwijt.

Voor alle betrokkenen geldt ook deze vraag: wie neemt zo dadelijk de meeste schade mee uit dit debat: de VVD, D66, de paarse coalitie als geheel? Of misschien toch de Nederlandse geloofwaardigheid, ofschoon velen het nog steeds hebben over een affaire-'Bouterse'.

Het debat over deze typische kwestie kenmerkte zich tot vannacht toe door tweeslachtigheid. De leiders van de regeringsgezinde fracties namen er zelf niet aan deel. PvdA-fractieleider Wallage was vorige week donderdag, toen het nieuws over Van Mierlo's interventie bekend werd, samen met Kok op een soort bezinningsdag van de PvdA in Groningen. Desondanks reageerde hij aanmerkelijk kritischer dan de premier. In het geval van Bolkestein kan misschien een zekere politieke behoedzaamheid een rol gespeeld hebben. Want als de tegenaanval van Van Mierlo vandaag de VVD tot terugtrekken dwingt, blijft de schade beperkt indien niet de fractieleider op het sprekersgestoelte staat. Ronduit raadselachtig echter was de beslissing van D66-fractieleider Wolffensperger om de onervaren mevrouw Roethof het veld in te sturen als verdedigster van twee geestverwanten achter de regeringstafel. Dat werd een pijnlijke vertoning, er werd niet eens hard gelachen toen Weisglas zuurzoet de ministers en mevrouw Roethof bedankte voor de verdediging van het kabinetsbeleid.

De tweeslachtigheden van het Nederlandse 'Bouterse-debat' zijn velerlei. Nederland wil eigenlijk de man die wordt beschouwd als leider van de 'decembermoorden' berecht zien, maar moet genoegen nemen met hem als verdachte van grootscheepse drugshandel. In juni wordt een internationaal arrestatiebevel uitgevaardigd. Dat gebeurt onder druk van de Tweede Kamer en het openbaar ministerie, bovendien na eindeloos beraad over het belastende dossier en lang tegenstribbelen van Buitenlandse Zaken. Tegelijkertijd weet men in de top van Buitenlandse Zaken dan al dat Brazilië (nog) niet aan zo'n verzoek zal kunnen of willen voldoen. Hoewel dat voor zo'n verzoek belangrijke land natuurlijk niet op de lijst van aangeschreven landen mag en wil ontbreken. Wat bleek gisteren? Doordat Bouterse nu weet dat het voor hem riskant is geworden een voet op Braziliaanse bodem te zetten, zal hij dat in de toekomst dus wel laten. Daarmee is de kans dat Brazilië straks wèl positief op een arrestatie- en uitleveringsverzoek zou reageren veel groter geworden is. Zo'n verzoek zal echter illusoir zijn. Bouterse zal, als hij weet wat goed voor hem is, nooit meer een voet in Brazilië zetten.