Ook vrouwelijke chimpansees hebben een rangorde

Zo op het oog zijn vrouwelijke chimpansees veel minder status-bewust en -belust dan hun strijdlustiger mannelijke soortgenoten. Daarom is wel aangenomen dat dominantie voor deze vrouwelijke mensapen niet van groot belang was, maar eerder een mannenzaak.

Het nu al 37 jaar lopende onderzoek naar chimpansees in het Gombe-reservaat in Tanzania heeft aan het licht gebracht dat het dominantiepatroon wel degelijk een stevige rol speelt in het voortplantingssucces van vrouwelijke dieren. Dat melden onderzoekers van het Jane Goodall Instituut, onder wie de bekende Britse naamgeefster zelf (Science, 8 augustus).

Hoewel sommige vrouwelijke chimpansees hun vrouwelijke soortgenoten duidelijk domineren, zijn de meeste verschillen in status onduidelijk. Directe confrontaties tussen de vrouwelijke dieren zijn er nauwelijks. Maar de onderzoekers hielden over de tientallen jaren van onderzoek bij wie tegenover wie een zogenoemde 'hijg-grom' liet horen. Die is bij chimpansees een betrouwbare aanduiding van onderdanigheid en het antwoord op agressie. Daardoor kwam toch een redelijk duidelijke vrouwen-rangorde uit de bus. De daarin hogere dieren hebben een hoger percentage aan overlevende jongen, hun dochters zijn tot vier eerder geslachtsrijp en zelf hebben zij een snellere productie van opeenvolgende jongen.

In die uiteenlopende voortplantingsscores speelt stress door agressie van de kant van hoger geplaatste dieren waarschijnlijk geen belangrijke rol: vrouwelijke chimpansees zijn veel op zichzelf en zoeken meestal in hun eentje voedsel. Doorslaggevend zou kunnen zijn dat hooggeplaatste vrouwtjes beter toegang krijgen tot goede voedselplekken, zoals vruchtdragende bomen. Een statistische factor van belang blijkt ook de infanticide door hoger geplaatste vrouwtjes. Die doden sporadisch pasgeboren jongen van ondergeschikte vrouwtjes en eten die vervolgens op. In hoeverre hier sprake is van uniek gedrag van enige Gombe-chimpansees of van een rode draad in het gedrag van chimpansees in het algemeen is nog niet duidelijk.

Het gangbare beeld van de in de voortplantingsarena betrekkelijk passieve vrouwelijke chimpansees wordt hiermee flink ondergraven. Dit sluit mooi aan bij andere recente berichten uit het veld. Bij onderzoek in Taï National Park in Ivoorkust bleek binnen een groep iets meer dan de helft van de jonge chimpansees te zijn verwekt door mannelijke dieren buiten de eigen gemeenschap. Vrouwelijke chimpansees kunnen potentieel vijandige naburige groepen bezoeken voor paringsmogelijkheden met aantrekkelijke partners - een zich wat steels afspelend overspel ten opzichte van de in de eigen groep driftig om status strijdende mannen. Het laatste woord over die ontdekking is nog niet gezegd; mogelijk betrof het hier een ook voor chimpansees zeldzame situatie, waarbij overname door naburige groepen dreigde, en dekten de vrouwelijke dieren zich alvast in tegen het risico van kindermoord door de nieuwe bazen. Tot dit jaar vermoedde nauwelijks iemand dat vrouwelijke chimpansees actief met specifieke tactieken hun voortplantingsbelang najaagden.

De schijnbaar beperkte sociale macht van vrouwelijke chimpansees weerhoudt ze er niet van een sturende rol in het sociale systeem van de soort te spelen. Dit nieuwe inzicht maakt de toekomst voor chimpansees er overigens niet rooskleuriger op. Nu steeds meer leefgebied verdwijnt en de krimpende populaties geïsoleerd raken, ligt inteelt op de loer. Goodall en haar collega's wijzen erop dat de genetische diversiteit van de populatie mogelijk nog eens extra wordt gereduceerd door de verhoudingsgewijs succesvolle voortplanting van slechts enkele dominante vrouwelijke dieren.