Moordenaar zag Chris Hani als 'anti-christ'

Twee weken lang hield de Zuid-Afrikaanse Waarheidscommissie een hoorzitting over de moord op Chris Hani, communist en ANC'er. De commissie moet nog besluiten of de twee moordenaars amnestie zullen krijgen.

PRETORIA, 23 AUG. De Pool Janusz Walus gooide het op zijn afkeer van het communisme, de Zuid-Afrikaan Clive Derby-Lewis zei dat hij de antichrist in het vizier had. Walus was degene die de trekker overhaalde en Hani doodde; Derby-Lewis, parlementslid van de Konservatiewe Party, was het brein achter de moord. Beiden werden destijds kort na de moord aangehouden, bekenden schuld en kregen de doodstraf, later omgezet in levenslang. Ze hebben amnestie aangevraagd in het kader van de waarheids- en verzoeningsregeling. In hun verklaringen voor de commissie in Pretoria schetsten de moordenaars, naar mag worden aangenomen, een waarheidsgetrouw beeld van hun motieven en de uitvoering. Alleen de waarheid en niets dan de waarheid kan hen namelijk vrijpleiten, zo bepaalt de wet.

Zuid-Afrika beleefde begin jaren negentig hectische politieke tijden. Terwijl de blanke regering De Klerk in samenspraak met het ANC en diens vrijgelaten leider Nelson Mandela onderhandelde over het einde van de apartheid en vrije verkiezingen, ijverden extreem-rechtse groeperingen voor behoud van de blanke alleenheerschappij.

De Konservatiewe Party was een van de groeperingen die de gelijkheid van allen niet kon en wilde aanvaarden. In een hartstochtelijk pleidooi voor zichzelf verwees Clive Derby-Lewis (61) deze week naar talrijke uitlatingen van zijn partij, voorafgaande aan de moord op Hani, waaruit zou moeten blijken dat hij steun uit eigen gelederen genoot voor geweldsacties. Hij had in die dagen een onderhoud met KP-leider Andries Treurnicht, een doctor in de theologie (overleden in 1993), waarin deze volgens Derby-Lewis verklaarde dat het “onder bepaalde omstandigheden geoorloofd is te doden in de strijd tegen de antichrist”.

Janusz Walus (42) beschreef hoe hij in 1981 de toenmalige communistische dictatuur in Polen ontvluchtte en zich in zijn nieuwe vaderland afzette tegen alles wat in zijn ogen links was. Hij sloot zich aan bij de extreem-rechtse neo-nazistische Afrikaner Weerstandsbeweging (AWB) en later bij de Konservatiewe Party, waar hij bevriend raakte met Derby-Lewis.

Het tweetal kwam in 1992-'93 tot de slotsom dat De Klerk het land wilde uitleveren aan “de communisten” en besloot tot gewapende tegenactie. Ze maakten een dodenlijst. Nummer één was Nelson Mandela, de (blanke) communist Joe Slovo was nummer twee en Chris Hani drie. Pikant detail: op de hitlist stonden ook de toenmalige minister van Buitenlandse Zaken Pik Botha (die een Amerikaanse spion zou zijn), rechter Richard Goldstone en enkele vooraanstaande journalisten.

Volgens Walus sloeg hij Mandela over, omdat die te veel lijfwachten om zich heen had en omdat, zoals hij zei, “de oude bok het niet waard was”. Slovo's huis kon hij niet vinden, zodat Hani automatisch aan de beurt was. Bovendien genoot de charismatische Chris Hani, die het leiderschap van de communistische partij paarde aan een actieve rol in het ANC, grote populariteit onder de zwarten en werd hij door ultra-rechts gezien als een van de grootste bedreigers van de blanke suprematie.

Op 10 april 1993, de zaterdag voor Pasen, ging Janusz Walus over tot actie. Hij schilderde deze week in koele bewoordingen hoe hij Chris Hani met een Z88 pistool voorzien van geluiddemper bij diens huis in Boksburg doodschoot. “Meneer Hani”, zei ik. Hij draaide zich om en antwoordde: 'Hallo'. Ik trof hem eerst in zijn lichaam en daarna in zijn hoofd. Toen hij op de grond lag heb ik hem nog tweemaal achter zijn oor geraakt.” Walus reed daarna kalm weg, maar werd dankzij de oplettendheid van een blanke buurvrouw van Hani, die het nummerbord van de auto van de moordenaar opnam, al na een kwartier aangehouden.

Walus leidde de politie naar Derby-Lewis, die een week later werd opgepakt. Mede door deze snelle aanpak werd voorkomen dat het fragiele vredesproces niet in elkaar zakte. Even balanceerde Zuid-Afrika in die dagen op de rand van de politieke ondergang, maar van chaos en een rechtse machtsovername, waarop Walus en Derby-Lewis hadden gehoopt, kwam het niet.

Derby-Lewis zei deze week dat hij en Walus hadden gehandeld ter verdediging van “hun volk”, de Afrikaners. De ironie wil echter dat geen van beide verdedigers van het Afrikaner erfgoed zelf uit die gelederen afkomstig is. Derby-Lewis is van Australische afkomst en sprak bij zijn verdediging Engels, terwijl Walus zich bediende van zijn moedertaal, het Pools.

De twee werden in 1993 al gevonnist, twee jaar voordat de Wet op waarheid en verzoening van kracht werd. Niettemin geld die wet ook voor hen die al zijn veroordeeld. Om amnestie te krijgen van de Waarheids- en Verzoeningscommissie (WVC) moet de aanvrager aan een aantal voorwaarden voldoen: hij/zij moet de absolute waarheid vertellen, mag niet hebben gehandeld uit wrok of persoonlijk gewin en moet politieke motieven hebben gehad. Met name de goed gebekte Derby-Lewis stelde deze week alles in het werk om de waarheidscommissie gunstig te stemmen. Tegen de weduwe van Hani, Limpho, die alle zittingen in Pretoria bijwoonde, zei hij dat het een 'eer' voor haar man was geweest om te sterven. Zijn gewelddadige dood bewees hoe belangrijk Chris Hani wel niet was geweest, zo redeneerde hij.

De advocaat voor de familie van Chris Hani, George Bizos (in de jaren vijftig en zestig verdediger van Nelson Mandela), wist op verscheidene punten de politieke motieven van Derby-Lewis in twijfel te trekken. Het pijnlijkst voor Derby-Lewis was de verklaring van Ferdi Hartzenberg, toenmalig ondervoorzitter van de KP, gedaan op de Zuid-Afrikaanse televisie enkele dagen na de moord op Hani. Hartzenberg ontkende daarin categorisch dat zijn partij geweld steunde.

Verder betoogde Bizos dat Derby-Lewis na de moord niets had gedaan. Hij nam geen contact op met andere rechtse leiders, deed niets om de door hem gewenste staatsgreep te bewerkstelligen. De advocaat betoogde dan ook dat Clive Derby-Lewis en Janusz Walus werden gedreven door haat en racisme, niet door politieke motieven.

Familie en vrienden van Hani zijn fel gekant tegen amnestie voor de twee moordenaars en dat lieten ze tijdens de hoorzittingen in Pretoria duidelijk merken. Bij de ingang van het stadhuis, waar de zittingen plaatshadden, stonden betogers met borden. Eén van de teksten luidde: “Ik heb zo'n honger, geef me Walus' hoofd als lunchhapje”. Tussen de bedrijven door zong het Hani-kamp strijdliederen. De ANC-premier van de provincie Gauteng, Tokyo Sexwale, gaf op een van de zittingsdagen de toon aan met de liedtekst Ayadelela amadlagusha (“de blanken zijn kwaadaardig”). Een keur van andere ANC-kopstukken zat een dagje aan de zijde van Limpho Hani, om hun sympathie te betuigen. Onder hen bevonden zich enkele ministers en de onvermijdelijke Winnie Madikizela-Mandela.

De zitting in de zaak Hani is verdaagd tot 24 november, waarna de waarheidscommissie zal besluiten over de amnestieaanvraag. De communistische partij heeft al verklaard amnestie “onaanvaardbaar” te vinden. Vast staat dat de mooie blauwe ogen van Janusz Walus en de eloquentie van Derby-Lewis alleen hen niet vrij zullen pleiten.