Geld regeert wolkenkrabbers in New York

Tentoonstellingen: A Dream Well Planned; The Empire State Building. T/m 11 jan. 1998 in: The Museum of the City of New York, Fifth Avenue bij de 103de straat. Geopend: wo t/m za 10-17 u. zo 13-17u.

The Architecture of Business, the Business of Architecture. T/m 1 sept. in The Skyscraper Museum, Wall Street 44, New York. Geopend: di t/m vr 12-18u.

Het vorige maand geopende wolkenkrabbermuseum had zich geen betere plek kunnen wensen dan Wall Street in New York. De weg naar het eerste 'skyscraper museum' voert door een woud van gebouwen die naar de hemel reiken. Het hart van het wereldkapitalisme is een openluchtmuseum van wolkenkrabbers: in alle gedaanten staan ze hier in het 'financial district', hoog en zeer hoog, breed en smal, versierd en kaal, oud en nieuw.

Natuurlijk zullen betweters tegenwerpen dat Chicago een betere standplaats voor het museum zou zijn geweest. In deze stad werd de wolkenkrabber tenslotte uitgevonden. Maar tegen dit argument kan worden ingebracht dat staalskeletbouw weliswaar voor het eerst op grote schaal in Chicago werd toegepast, maar dat de wolkenkrabber in New York zijn archetypische getrapte torenvorm kreeg.

Eigenlijk is 'museum' een te groot woord voor het Skyscraper Museum. Het is gevestigd in de lobby van een wolkenkrabber uit 1926 van een verzekeringsmaatschappij waar weinig aan is veranderd. Op ordelijke wijze zijn er een aantal schotten en vitrines neergezet en werknemers van de bewakingsdienst van het verzekeringsgebouw fungeren als suppoosten.

De eerste tentoonstelling van het Skyscraper Museum, The Architecture of Business, The Business of Architecture, gaat natuurlijk over de wording van de typisch New-Yorkse wolkenkrabber. Aan de hand van tekeningen, boeken, maquettes en tabellen is te zien hoe het hoge kantoorgebouw zich in New York in de loop van de tijd ontwikkelde. Ook zijn er twee echte kantoorinterieurs nagebouwd: een bruine, stemmige van voor de Tweede Wereldoorlog en een heldere zakelijke uit de naoorlogse tijd, toen het functionalisme ook in de Amerikaanse kantoorbouwkunst triomfeerde.

De tentoonstelling illustreert wat de oprichtster en directrice van het museum, Carol Willis, twee jaar geleden al in haar schitterende studie Form Follows Finance (uitg. Princeton Architectural Press) betoogde: wolkenkrabbers zijn een uiting van het kapitalisme, ze zijn 'machines die de grond geld laten opbrengen', zoals de architect Cass Gilbert eens opmerkte. En hij kon het weten, want het door hem ontworpen Woolworth Building (1913) in New York was jarenlang het hoogste gebouw van de wereld.

Willis laat in haar boek en nu dan in haar museum zien dat niet alleen technische, wettelijke en architectonische overwegingen het ontwerpen van wolkenkrabbers bepaalden, maar vooral financiële. Zo golden in New York, anders dan in Chicago, in de begintijd van de wolkenkrabber geen beperkingen voor de hoogte. En dus gingen de wolkenkrabbers van omstreeks de eeuwisseling onverbiddelijk recht omhoog langs de rooilijn om er zoveel mogelijk kantoren in te kunnen proppen. De hoogte van de wolkenkrabbers werd bepaald door de economische wet van afnemende meeropbrengst: elk kantoorgebouw heeft een hoogte waarop de (toenemende) kosten van het nóg hoger bouwen niet opwegen tegen de verwachte huuropbrengst van de extra kantoren.

In 1915 leidde deze overwegingen tot het toen grootste kantoorgebouw ter wereld, het Equitable Building op Broadway in New York. Meer dan een doos met inkepingen als lichtschachten was dit gebouw niet en het was zo kolossaal, dat het de directe omgeving in een permanente schaduw hulde. Dit was reden voor het New-Yorkse stadsbestuur om in 1916 de befaamde eerste 'zoning law' aan te nemen, de wet die bepaalde dat wolkenkrabbers vanaf een bepaalde hoogte moesten terugspringen om in ieder geval enig zonlicht tot de straat door te laten dringen. Zo ontstond de typisch getrapte vorm van de Newyorkse wolkenkrabbers: dit was de meest rendabele vorm van een hoog gebouw om aan de eisen van de 'zoning law' te voldoen. De trapvorm werd zelfs een stijl: ook in steden waar helemaal geen 'zoning laws' bestonden, kregen wolkenkrabbers een dergelijke vorm.

Uiteraard heeft de beroemdste wolkenkrabber aller tijden, het Empire State Building in New York, ook een getrapte vorm. Hoe deze precies tot stand kwam is te zien in het Museum of the City of New York op de tentoonstelling 'A Dream Well Planned: The Empire State Building'. De expositie vormt zo een volmaakte aanvulling op die in het wolkenkrabbermuseum. Het is verbluffend om vast te stellen hoezeer het uiteindelijke ontwerp van architect William Lamb lijkt op een studie van 'de economische hoogte van kantoorgebouwen' die in het wolkenkrabbermuseum hangt.

Drieënzestig verdiepingen was de economisch optimale hoogte van het Empire State Building, zo hadden de experts berekend. Toch wilden de opdrachtgevers er 85. Hiermee zou het hoger worden dan het eerder gebouwde naburige Chrysler Building, toen het hoogste gebouw ter wereld. Als echte optimistische ondernemers dachten ze dat het prestige van een onderkomen in de allerhoogste wolkenkrabber ter wereld een zodanig hoge huurprijs rechtvaardigde, dat de 22 extra bouwlagen toch rendabel werden. Aanvankelijk kwam deze verwachting helemaal niet uit. Toen het Empire State Building in 1934 werd opgeleverd, had de economische crisis de vraag naar kantoren zo doen dalen dat het gebouw de eerste tien jaar grotendeels leeg stond en de bijnaam Empty State Building kreeg.

In het Skyscraper Museum is te lezen dat “op het gebied van vreedzame arbeid niets zo dicht komt bij oorlogvoering als het bouwen van een wolkenkrabber.” In het Museum of the City of New York wordt deze bewering gestaafd. Er was een leger van gemiddeld 2500 mensen per dag betrokken bij de bouw, van wie er 14 omkwamen. Ook het primaat van de economie bij de bouw van wolkenkrabbers wordt in het Museum van de Stad New York bevestigd. De bouw mocht van de opdrachtgevers slechts 419 dagen duren, omdat op 1 mei 1931 de huurcontracten in New York werden vernieuwd.