'De Witte Woede is nog niet verdwenen'

Het publieke defaitisme in België is groot. Toch menen sommigen dat het land wel degelijk is veranderd door de affaire-Dutroux. De hervorming van de politie begint vorm te krijgen en er is een discussie op gang gekomen over het cliëntelisme.

BRUSSEL, 23 AUG. Teleurgesteld constateren Belgen dat ze niet wakker zijn geworden in een nieuw land. Een jaar geleden rouwden ze collectief om de slachtoffers van kinderontvoerder Marc Dutroux en riepen ze met zeldzame eensgezindheid om veranderingen bij justitie en politie. Nu constateren ze dat alles bij het oude bleef. “Onze meisjes zijn voor niets gestorven”, somberde vorige week de vader van Julie, één van Dutroux' slachtoffers. In de media heerst eenzelfde defaitisme.

“Verbazingwekkend, dit pessimisme”, vindt politicoloog Kris Deschouwer van de Vrije Universiteit Brussel. Vreemd, dat er op een omwenteling werd gerekend. “In dit land is het veel te goed leven om een revolutie te verwachten.” Bovendien gebeurde er wél wat. “Op alle mogelijke vlakken zijn er dingen veranderd - ten goede en ten kwade.”

De schok van de affaire-Dutroux werkte volgens Deschouwer als katalysator. “De hervorming van de politie, waarvan men al jaren wist dat ze nodig is, begint nu stilaan vorm te krijgen.” Voor justitie werden miljarden extra vrijgemaakt en er werd een centrum voor vermiste kinderen opgericht. “Ook de bijna afwezige rechten van het slachtoffer werden al lang aangeklaagd. Inmiddels zijn wetsvoorstellen goedgekeurd zodat slachtoffers het onderzoeksdossier kunnen inkijken.”

De politiek ontkwam evenmin aan het Dutroux-effect. Een discussie kwam op gang over gewoonten in het politieke bestel zoals het cliëntelisme, het systeem waarbij politici diensten en gunsten uitdelen in ruil voor stemmen. “Sinds een paar maanden bestaat er een code die bepaalt dat wanneer parlementsleden zich bij de administratie inzetten voor een individueel dossier, de betreffende ambtenaar verplicht is dit te registreren.”

In de Université Libre de Bruxelles is socioloog Claude Javeau sceptischer over de katalyserende werking van de affaire-Dutroux. “Er zijn inderdaad voorstellen voor hervorming van politie en justitie, maar men is het er nog niet over eens”, werpt hij tegen. “Met de nieuwe code voor cliëntelisme kunnen parlementariërs gemakkelijker beschuldigd worden, maar je kunt het systeem van relaties niet verbieden. Je kunt niet voorkomen dat men elkaar opbelt om iets te regelen.”

Toch ziet ook Javeau “kleine veranderingen, die belang kunnen hebben”. Het systeem van aanwerving en promotie van magistraten wordt gedepolitiseerd en in het algemeen is het besef gegroeid dat justitie belangrijk is. “Voorheen waren noch de burgers, noch politici of intellectuelen erg geïnteresseerd in justitie.”

Voornaamste gevolg van de affaire-Dutroux is volgens Javeau de wond die erdoor is geslagen in het collectieve geheugen. “Een wond zoals na de bevrijding, na de grote stakingen in 1960-'61 en na de dood van koning Boudewijn.” De Belgen zijn nu teleurgesteld omdat de grote emotie van een jaar geleden is weggeëbd. “Wat overblijft is de heimwee naar die sterke emotie die ze deelden - in Wallonië iets meer dan in Vlaanderen.”

Deschouwer signaleert ook veranderingen ten kwade. “Er is een vreselijke overgevoeligheid ontstaan.” Een overgevoeligheid, die bleek bij de affaire rond minister Elio di Rupo, die door een fantast van pedofilie werd beschuldigd. Ook de 'kliklijn' die een jaar geleden werd geopend zodat anonieme bellers tips kunnen achterlaten over pedofilie, rekent Deschouwer tot de negatieve gevolgen.

Overgevoeligheid zag Deschouwer ook in de reacties op het neerstorten van een stuntvliegtuig in Oostende eind vorige maand. “Een enorme heisa volgde met de vraag naar politiek verantwoordelijken, terwijl je weet dat bij airshows af en toe vliegtuigen uit de lucht vallen. En dan alle ministers die in Oostende op een rijtje stonden om hun medeleven te betuigen - alsof er geen belangrijker zaken bestaan. Maar ze zijn doodsbang dat het publiek een oordeel zal vellen en dat ze de schuld krijgen.”

In België is het wantrouwen tegen autoriteiten diep geworteld. De 'hooggeplaatsten', een handjevol mensen die de touwtjes vast in handen zouden hebben, zouden afspraken maken waar de gewone burger nooit achter komt. Deze hooggeplaatsten zouden Dutroux hebben beschermd en nu zaken in de doofpot willen stoppen. Die “logica van de samenzwering”, spruit volgens Deschouwer voort uit het ongeloof dat iemand alleen tot dergelijke gruweldaden in staat is. In België wordt bovendien gemakkelijk naar deze verklaring gegrepen, wegens de traditie van cliëntelisme waarin iedereen altijd wel door iemand wordt beschermd.

Een parlementaire onderzoekscommissie gaat momenteel na of Dutroux inderdaad bescherming genoot. “Als ze niet kunnen aantonen dat daarvan sprake was, staan ze voor een moeilijke taak”, zegt Deschouwer. “Bewijs maar eens iets wat er niet is.” De reactie kan hij nu al voorspellen: ook de 'commissie-Dutroux' mag niet meer vrijuit spreken.

De ontgoocheling die in België heeft toegeslagen, spreekt dagelijks uit de brievenrubrieken in de kranten. “La politique-politicienne heeft weer eens gezegevierd”, constateert een Vlaamse briefschrijver, die waarschuwt dat bij de eerstkomende verkiezingen “zal blijken dat de Witte Woede niet verdwenen is.” Welke de gevolgen zullen zijn voor de parlementsverkiezingen in 1999, durft professor Javeau niet te voorspellen. “Het is mogelijk dat er een kandidaat opstaat die de geest van de getraumatiseerde burgers weet te vertegenwoordigen. Maar ook andere problemen, zoals de staatshervorming, gaan door.”

Deschouwer verwacht geen grote verschuivingen als gevolg van de affaire. De vrees dat extreem-rechts gaat winnen, verwerpt hij. “Het is hun thema, law and order. Tegelijkertijd is er maar één sterke rechtse partij in België, het Vlaams Blok, en die heeft ook separatisme als thema: als Vlaanderen maar onafhankelijk was, zou dit niet gebeuren. Dat is een uitleg die geen aanhang vindt. De Witte verontwaardiging is een Belgische verontwaardiging geweest.”

Hoewel België vorig jaar als één volk rouwde en protesteerde, heeft de affaire-Dutroux Vlaanderen en Wallonië niet dichter bij elkaar gebracht. “Integendeel”, meent Deschouwer. “Het waren nationale emoties, maar de reactie daarop is anders.” Zo is in Vlaanderen een sterkere vraag naar een eenheidspolitie, terwijl men in Wallonië de plaatselijke controle op de gemeentepolitie wil handhaven.

Tot een definitieve deling van België zal het niet komen, meent Deschouwer, omdat Vlaanderen noch Wallonië Brussel willen opgeven. Zijn Franstalige collega is het daarmee niet eens. “Dit land is op weg naar een scheiding”, diagnosticeert Javeau. “Het is als een echtpaar dat uit elkaar wil, maar dat nog van elkaar afhankelijk is. Al het water, bijvoorbeeld, komt uit het Zuiden. Net als overigens het meest verkochte bier, Jupiler.” België zal verdwijnen, is zijn conclusie. “Dat is niet triest, want het is een artificieel land, een Franse uitvinding. Sire, er zijn geen Belgen en er zijn nooit Belgen geweest.”