De verboden vrucht

HET AMERIKAANSE weekblad The Saturday Review of Literature bevatte in zijn aflevering van 29 september 1951 een ingezonden stuk van een zekere Siegfried Mandel.

Zie over Manns werkwijze de studie van Hans Wysling, Die Technik der Montage. Zu Thomas Manns 'Erwälhtem', in Euphorion 57 (1963), p.156-199.

Aanleiding was de verschijning van Thomas Manns roman Der Erwählte, een navertelling van de Gregoriuslegende van de twaalfde-eeuwse dichter Hartmann von Aue. Mandel vestigde er de aandacht op dat Mann in zijn hoofdstuk 'Die schlimmen Kinder' gebruik had gemaakt van een passage uit het Oudfranse toneelspel over de zondeval, Le Jeu d'Adam, die geciteerd werd in een boek van de Duitse literatuurhistoricus Erich Auerbach.

Het ging om het in 1946 verschenen Mimesis, een boek over de uitbeelding van de werkelijkheid in de westerse literatuur van Homerus tot in de twintigste eeuw, dat de literatuurwetenschap van de eerste decennia na de Tweede Wereldoorlog diepgaand zou beïnvloeden. Mandel was van mening dat Manns schatplichtigheid aan Auerbachs Mimesis veel verder ging dan de ontlening van dit citaat en dat dit werk als inspiratiebron vermeld had moeten worden. In een volgend nummer van de Saturday Review reageerde Auerbach (die toen in Yale doceerde) op Mandels stuk. Het kwam hem voor dat Mann niets te verwijten viel: afgezien van de overname van een paar verzen uit het in Mimesis geciteerde Oudfranse spel was er naar zijn mening geen sprake van de door Mandel gesuggereerde afhankelijkheid. Auerbach zond een kopie van zijn reactie aan Thomas Mann (die sinds 1938 in Amerika woonde) en ontving vrijwel per kerende post een antwoord, gedagtekend 12 oktober 1951, waarin de schrijver met een zekere openhartigheid inging op zijn werkwijze.

In het hoofdstuk 'Die schlimmen Kinder' wordt beschreven hoe de kinderen van hertog Grimald, Sibylla en haar broer Wiligis, verliefd op elkaar worden. Zodra Grimald is gestorven - zijn lijk staat nog opgebaard in de kapel - sluipt Wiligis naar het bed van zijn zuster die hem ontvangt als haar minnaar. Als hun incestueuze hartstocht zijn climax nadert, gaan zij over in het Frans: 'Nen frais pas. J'en duit.' - 'Fai le! Manjue, ne sez que est. Pernum ço bien que nus est prest!' - 'Est il tant bon?' - 'Tu le saveras. Nel poez saver sin gusteras.' (Woordelijk vertaald: Ik doe het niet. Ik ben bang.' - Doe het! Eet, je weet niet wat het is. Laten we nemen wat ons wordt aangeboden.' - 'Is het zo verrukkelijk?' - 'Je zult het merken. Je kunt het niet weten zonder ervan te proeven.')

Inderdaad: alle zinnen in dit dialoogje zijn ontleend aan de scène in het Jeu d'Adam waarin Eva Adam ertoe overhaalt van de appel te eten. Termen als 'eten' en 'proeven' laten zich moeiteloos als seksuele metaforen toepassen. Het citaat heeft een sfeerbepalende functie, maar plaatst bovendien de zonde van Sibylla en Wiligis, die in de roman een kettingreactie van andere vergrijpen tegen Gods wetten op gang brengt, in het perspectief van de zondeval van het eerste mensenpaar.

In zijn brief aan Auerbach vertelt Thomas Mann dat hij diens Mimesis in handen kreeg juist toen hij aan het hoofdstuk over 'Die schlimmen Kinder' werkte. Hij spreekt van een 'geheimzinnig magnetisme' dat een boek vaak op precies het juiste moment onder zijn aandacht deed komen. Voor de situatie die hij beschreef, had hij een voor de gemiddelde lezer 'half of geheel onverstaanbaar gestamel' nodig gehad, en daartoe kwamen de woorden die hij aan het door Auerbach geciteerde Oudfranse drama ontleend had, precies van pas. Natuurlijk, zo geeft hij toe, had hij de geciteerde woorden aan Auerbachs boek te danken, in zoverre had de heer Mandel volkomen gelijk. Maar waren ze niet erg aardig en verrassend in de zo geheel andere samenhang ingepast? 'Das Gefundene wird so doch gewissermaen zum Erfundenen.'

Met deze laatste formulering duidt de schrijver van Der Erwählte een van de geheimen van zijn kunst aan. De illusie wordt tot stand gebracht door een mozaïek van ontleende elementen die onder allerlei belichtingen, met allerlei onverwachte spiegel- en brekingseffecten, een werkelijkheid oproepen, of, zoals Mann het uitdrukt, 'in die Luft spielen'.