Ambachtsheerlijkheid

Hoe meer de vooruitgang oprukt, des te groter wordt de belangstelling voor het verleden. Een bewijs voor deze veronderstelling is te vinden in het dorp Pernis, dat sinds 1934 deel uitmaakt van de gemeente Rotterdam. Pernis dat in 1098 voor het eerst in de historie opduikt als de 'ambachtsheerlijkheid' Pernisch, ligt ingeklemd in een industrieel landschap dat zijn weerga in Nederland niet kent.

Tussen de Nieuwe Waterweg, de Beneluxtunnel met zijn op- en afritten, de havenautoweg A15 en de hoog opgestapelde containers van ECT, Europa's grootste containerbedrijf aan de Eemhaven, is Pernis een kleine groene vlek. Ruim 4.600 mensen leven hier, omringd door een soms verrassend grote groengordel, de enige verdediging tegen het geraas en de gassen van het verkeer op de autowegen, het lawaai van het laden en lossen van grote containerschepen en de lichten, de fakkels en 'soms een drukgolf' van Shell-Pernis, nog steeds een van 's werelds grootste olieraffinaderijen. “Van stank hebben we minder last. Dat gaat meer naar Vlaardingen en Maassluis”, zegt André Rila, een geboren Rotterdammer die in 1953 'op Pernis' kwam wonen en er bleef.

Rila, een verre nazaat van Bulgaarse emigranten, begon in 1977 met het verzamelen van ansichtkaarten van Pernis. De hobby liep uit op een enorme collectie kaarten, foto's en allerlei documenten en later ook voorwerpen die met de geschiedenis van Pernis te maken hebben. De verzameling, die onder andere 15.000 foto's van particulieren, 1.600 schoolfoto's, en alle doop-, trouw- en overlijdensdocumenten van Pernissers sinds 1812 omvat, is sinds april vorig jaar ondergebracht in een voormalige uit 1884 stammende vaten- en klompenmakerij aan de Pastoriedijk. Na de grotendeels door vrijwilligers uitgevoerde restauratie van het vervallen, sinds 1957 alleen voor opslag gebruikte pand, beschikt de Stichting Oudheidkamer Pernis over gepaste huisvesting.

De Oudheidkamer die alleen zaterdagmiddag open is, trok in het eerste jaar van haar bestaan met kleine exposities over bijvoorbeeld een Pernisser kruidenierswinkel en een apotheek van weleer 1.400 bezoekers. “Het verleden leeft enorm”, zegt Rila, die al eerder acht kleine historische tentoonstellingen in het clubhuis van de speeltuinvereniging 't Zweetdruppeltje hield. De Oudheidkamer heeft 300 donateurs, een kwart daarvan zijn voormalige Pernissers die elders wonen, onder wie een in Canada. In de Canadese provincie Saskatchewan wonen een kleine dertig families uit Pernis die in de eerste jaren na de Tweede Wereldoorlog zijn geëmigreerd. Ze kopen altijd wel een of meer exemplaren van de boekjes over de geschiedenis van Pernis die Rila regelmatig publiceert. Veel ex-Pernissers en hun nazaten raadplegen de bibliotheek op de bovenverdieping van de Oudheidkamer die tot de nok gevuld is met boeken en archieven, waaronder de sollicitatiebrieven van alle schoolmeesters die ooit in Pernis werkten.

Veel belangstelling is er voor de 870 ansichtkaarten over Pernis die Rila heeft verzameld, een enorm aantal voor zo'n kleine gemeenschap. Rila: “Vooral in het begin van deze eeuw waren de mannen vaak maanden weg, om bij Doggersbank vis te vangen. Hun vrouwen hadden een winkeltje om wat bij te verdienen. En die lieten dan ansichtkaarten maken voor reclame. Ooit waren aan de Pastoriedijk tweehonderd van die winkeltjes.” De kleine vissershaven, waar de Pernisser sloepen afmeerden, is in 1959 gedempt bij de aanleg van de Eemhaven.

Pernis is een christelijk dorp. De gereformeerde en hervormde kerk zijn de grootste kerkgenootschappen, maar er zijn ook christelijk gereformeerden, baptisten en rooms-katholieken. Er zijn 42 verenigingen, waaronder vijf zangkoren en twee voetbalclubs, de christelijke Excelsior Petris en het veel kleinere algemene DOTO. Deze letters staan voor 'Door Ontspanning tot Overwinning', maar op Pernis ook bekend als 'Door ongelukkige tobbers opgericht'.

Het dorp dat een wijkraad heeft, boerde de afgelopen twintig jaar achteruit. Het aantal inwoners nam met ruim 2.500 af. Velen vonden elders, ver van de industrie en de haven, een rustiger bestaan. Nog maar ongeveer de helft van de vergrijsde bevolking bestaat uit geboren Pernissers. Rila: “Er mocht twintig jaar lang niet gebouwd worden. In de laatste Vinexnota is weer vervangende woningbouw voorzien, mede omdat de geluidsnormen iets zijn opgerekt.” Zelfs temidden van dit unieke industriële landschap, waar het verleden alleen terug te vinden is in de Oudheidkamer, dient de nieuwe Nederlandse toekomst zich aan. Er komt een metro, vanuit Schiedam naar Hoogvliet, via een tweede Beneluxtunnel naast de bestaande. En zelfs in Pernis is de prijs voor die vooruitgang als overal elders: een stukje groen moet verdwijnen.