Campagne tegen nieuwe Israelische kieswet

Binnen de Israelische politiek groeit de kritiek op de rechtstreekse verkiezing van de premier. “De joodse mentaliteit kent geen persoonsverheerlijking. Vroeg de profeet Samuel zijn volk niet: waarom hebben jullie een koning nodig?”

TEL AVIV, 20 AUG. Kopstukken in Likud en de Arbeidspartij hebben de handen ineengeslagen om een einde te maken aan de rechtstreekse verkiezing van de premier. Zij hebben zich verenigd in een pressiegroep die zich ten doel stelt zo snel mogelijk de uit 1992 daterende kieswet te veranderen. De ex-premiers Yitzhak Shamir (Likud) en Shimon Peres (Arbeidspartij) steunen dit initiatief.

Na ruim een jaar Benjamin Netanyahu, de eerste rechtstreeks gekozen premier, zijn Shamir en Peres tot het inzicht gekomen dat dit politieke experiment op een fiasco is uitgedraaid. Beiden zijn ongelukkig met Netanyahu's politiek. Shamir wil Netanyahu ten val brengen omdat hij denkt dat deze relatieve nieuwkomer in de politiek meer van zichzelf dan van Israel houdt. Peres daarentegen beschuldigt Netanyahu ervan het vredesproces met de Palestijnen te torpederen.

Deze politieke argumenten uit diametraal tegenover elkaar staande hoeken van het politieke spectrum stoken het verzet tegen Netanyahu op. Haviken en duiven vinden elkaar niet alleen omdat ze Netanyahu's politiek verfoeien. Gemeen hebben ze ook hun afkeer van het quasi-dictatoriale vaarwater waarin Netanyahu Israel met de nieuwe kieswet heeft gebracht. “Dat systeem is helemaal niet joods”, aldus Shamir. “De joodse mentaliteit kent geen persoonsverheerlijking. Vroeg de profeet Samuel zijn volk niet: waarom hebben jullie een koning nodig?”

Misschien zou de 'opstand' tegen de rechtstreekse verkiezing van de premier niet zijn uitgebroken als Netanyahu beter had gefunctioneerd. Beschermd door een kieswet die het vrijwel onmogelijk maakt hem naar huis te sturen (daarvoor zijn 80 van de 120 stemmen in het parlement nodig) en gewapend met de bevoegdheid ministers te ontslaan heeft Netanyahu een jaar geleden de macht op zich genomen. Al bij de kabinetsformatie bleek dat hij - als eerste product van de wonderlijke kruising van de parlementaire democratie met het Amerikaanse presidentiële regime - op rozen zat.

In de kortst mogelijke tijd begon Netanyahu aan een politieke solo waarvan David Ben Gurion, die ook wel voor 'dictator' doorging, nog wel wat had kunnen leren. Hij trok de macht naar het bureau van de premier, waar in kleine kring, buiten ministers en bevoegde instanties om, de grote beslissingen werden en nog steeds worden genomen. De afgelopen maanden hebben de ministers van Buitenlandse Zaken en Defensie Netanyahu wat meer inspraak afgedwongen hoewel ze nog wel voor verrassingen kunnen komen te staan. Netanyahu heeft op bestuurlijk gebied inmiddels zo vaak geblunderd dat de oppositie tegen zijn macht en politiek vleugels heeft gekregen.

Paradoxaal genoeg zou ook Yitzhak Rabin, op wiens maat de kieswet werd gesneden, in hetzelfde politieke vaarwater zijn terechtgekomen. Rabin, die als ambassadeur in Washington de macht van de Amerikaanse president bewonderde, was zo moe van het coalitiegekonkel in het oude kiessysteem dat hij de drijvende kracht werd achter de diepgaande verandering van de kieswet. Hij wilde een 'sterke' premier zijn. Als Netanyahu indertijd niet voor de verandering van de kieswet had gestemd, zou deze in de Knesset zijn gestrand. Ook hij had met zijn Amerikaanse achtergrond minachting voor de Israelische coalitiepolitiek, die veel weg had van die van de Vierde Franse republiek voordat deze overging in de Vijfde met aan het hoofd een constitutioneel sterke president in de persoon van Charles de Gaulle.

De zwakte van de kieswet schuilt volgens de critici in de aangetoonde kortsluiting tussen rechtstreekse verkiezingen voor de premier en handhaving van het principe van evenredige vertegenwoordiging voor de Knesset. Daardoor is in ieder geval in de Israelische praktijk een kloof ontstaan tussen de partijleider - de kandidaat voor het premierschap - en de partijen. Terwijl Netanyahu op het nippertje Shimon Peres versloeg slonk Likud in de Knesset naar slechts 22 van de 120 afgevaardigden. Ook de Arbeidspartij van Peres viel terug, naar 34 zetels. Beide 'grote partijen' beschikken samen niet over de absolute meerderheid in de Israelische volksvertegenwoordiging.

De architecten van de diepgaande wijziging van de kieswet hebben niet voorzien dat de 'sterke' premier toch de slaaf zou worden van zijn coalitie. Dat is afgezien van de persoonlijkheid van Netanyahu volgens Peres en anderen een van de oorzaken van de elkaar in steeds sneller tempo opvolgende crises in de regering. Kleine partijen hebben een steviger greep op de regeringscoalitie dan ooit het geval is geweest. Alleen nog angst voor nieuwe verkiezingen houdt de regeringscoalitie bij elkaar.

Is het vanuit democratisch standpunt bezien juist in de huidige Knesset een meerderheid voor verandering van de kieswet te mobiliseren? Voorstanders van dit idee verwijzen naar de gevolgde procedure in de vorige Knesset. Toen werd niet gevraagd of het volk eerst over de wijziging van de kieswet moest worden geraadpleegd. Nu liggen de kaarten anders. Pogingen om het gemakkelijker te maken de eerste rechtstreeks gekozen premier naar huis te sturen zouden als ondemocratisch kunnen worden gehekeld en bestreden. De oratorische talenten van Netanyahu garanderen dat hij die weg zal inslaan om verandering van de kieswet tegen te houden. Maar Peres, Shamir, Moshe Arens (de man die als gezant in Washington Netanyahu ontdekte), Ariel Sharon en anderen geloven dat ze Netanyahu met sterke argumenten kunnen overstemmen.