Een dichtersberg in Duitsland

Midden in Noord-Duitsland ligt het Harz-gebergte. Het is niet minder uitgestrekt dan de Ardennen, wel eenzamer en ruiger en de toppen zijn er hoger. De hoogste berg, de Brocken, meet ruim 1.100 meter. De Harz oefent in ons land vooral aantrekkingskracht uit door de reis die Heinrich Heine er in 1824 maakte. Zowel Martin van Amerongen als Jan Luijten volgde er het spoor van Heine. Beiden deden er verslag van in respectievelijk Vrij Nederland en NRC Handelsblad.

Net als ten tijde van Heine 'golven de sparrenwouden' in de Harz nog steeds 'de dalen in als een groene zee', zij het dat enkele hellingen, verzwakt door zure regen en toegetakeld door de dennenscheerder, een sombere gelijkenis vertonen met de loodgrijze slagvelden aan de Somme. Ondanks de populariteit van Heine's Harzreise treft men bovenop de Brocken niet een monument aan van zijn fraai gefriseerde hoofd, maar een duffe plaquette van de oude Goethe, de zoveelste overwinning van geleerdheid op leesbaarheid. Maar Heine's verslag vormt een niet te verbeteren monument.

Goethe en Heine waren niet de enige dichters die er rondliepen, ook Von Eichendorff en Von Chamisso deden dat, alsook H.C. Andersen. De nabije, beroemde universiteit van Göttingen vormde mede een verklaring voor de aanwezigheid van zoveel intellect, en was ook de aanleiding voor de komst van Coleridge en Wordsworth in 1799. Wordsworth voelde zich er niet erg thuis, maar Coleridge, gefascineerd door de Duitse cultuur die toen in hoog Europees aanzien stond, werd ook gegrepen door de Teutoonse folklore. Zo verhaalt hij van de gewoonte om stropers van groot wild aan een hert vast te binden, met de voeten aan het gewei, om vervolgens het dier weer vrij te laten. Ook Coleridge bezocht de Brocken, en schreef er een gedicht, I stood on Brocken's sovran height.

Andere bekende bezoekers van deze berg zijn, althans in de nacht waarop het 1 mei wordt, de heksen. Tot op heden wordt in de Harz de Walpurgisnacht gevierd en hangen aan de huizen in de dorpjes rond de Brocken levensgrote poppen van heksen, startklaar op bezems, een traditie die al in de Faust staat genoteerd: 'Zum Brocken wandeln wir in der Walpurgisnacht'. Maar het is bepaald geen heks die Heine er op 1 mei ontmoette, maar een jongedame, zo mooi dat elk gespreksonderwerp in aanmerking kwam om zo lang mogelijk in haar gezelschap te kunnen vertoeven: 'Angorakatten, etruskische vazen, Turkse shawls, macaroni en Lord Byron'.

Ook in Pale Fire van Vladimir Nabokov krijgt de Brocken een plaats. In dit boek probeert een universiteitsdocent hardnekkig in contact te komen met zijn buurman, een door hem bewonderde dichter. Hij bespiedt hem vanachter de struiken, sluipt 's nachts rond zijn huis en achtervolgt hem tot in de badkamer, maar wordt in zijn pogingen danig dwarsgezeten door de vrouw van de dichter, die zich daardoor weinig geliefd maakt bij de docent. Als zij op vakantie gaan, wordt de bestemming geheim gehouden, maar via de huisarts weet de docent deze toch te achterhalen, en hij huurt er onmiddellijk ook een vakantiehuisje. Hij verheugt zich op het weerzien en de vele ontmoetingen waarop hij rekent met een 'anthology of poets and a brocken of their wives'.

Welke betekenis heeft 'brocken' hier? Verwijst het naar het zogenaamde Brocken-licht waardoor bij zonsondergang men zijn schaduw op de wolken kan zien, suggererend dat de dichter Shade een projectie is van de docent? Peter Verstegen, die Pale Fire in het Nederlands vertaalde, voelt zich tot deze interpretatie aangesproken want hij gebruikt de term 'Brockengespenst', welk woord precies dit verschijnsel aanduidt. Of betreft de verwijzing de Brockenheksen, een mythologische ingeklede belediging aan het adres van de vrouw van de dichter? We kunnen 'brocken' ook simpelweg beschouwen als een verwijzing naar de berg zelf. Dan valt op dat van de genoemde dichters er geen in het gezelschap waren van hun vrouw. Heine, Goethe en Wordsworth waren tijdens hun bezoeken aan de Harz niet eens getrouwd, terwijl Coleridge zijn vrouw in kommervolle omstandigheden in Engeland had achtergelaten. Shade daarentegen zette geen stap zonder zijn vrouw, zij waren even onafscheidelijk als de Nabokovs. Zou Nabokov door dit contrast de aandacht hebben willen vestigen op het gelukkige huwelijk van de dichter?