De tong van Einstein

Tegen wie steekt een der grootste fysici aller tijden zijn tong uit? Tegen de fotograaf; maar die is in dit geval de vertegenwoordiger van iets of iemand anders: het publiek, de wereld, de geschiedenis, het nageslacht. Misschien is dit wel de bekendste foto aller tijden van iemand die zijn tong uitsteekt.

Op de lagere school leren de kinderen dat er situaties zijn waarin ze hun tong moeten uitsteken en bèèh! zeggen en misschien, om het nog erger te maken, rimpels in hun neus trekken. Probeer het zelf en weet weer hoe dat voelt. Het was erger dan een lange neus, een gebaar van meer dan terloopse bespotting: leedvermaak met een vleug agressie. Daarbij moet gezegd: de tegenpartij had het meestal verdient: had opgeschept dat hij of zij de beste, de sterkste was en dan iets verkeerd gedaan. Het was een smadelijke nederlaag, die met dit gebaar nog smadelijker kon worden gemaakt. (Is het tong uitsteken een gebaar? Ja, je kunt met alle lichaamsdelen die je onder wilscontrole hebt een gebaar maken. Het is een beweging om zonder woorden aan te geven wat je denkt terwijl je de ander niet aanraakt). Je had kinderen die om de haverklap hun tong uitstaken, en andere die het niet leuk vonden, zich zelfs een beetje geneerden als ze weer moesten kijken naar het lapje vlees dat je meestal in je mond verborgen houdt. Het tong uitsteken heb ik altijd beschouwd als een gematigd exhibitionisme gepaard aan agressie - ook toen ik het nog niet op deze manier onder woorden kon brengen.

Omstreeks 1950 verschijnt het tijdschrift Cobra met op de voorkant een mond en een vervaarlijk uitgestoken tong en op de achterkant dezelfde mond dicht. In dit nummer staat het gedicht van Lucebert, Verdediging van de Vijftigers, waarin de gezeten burgerij er niet goed af komt: 'Uw hemel wordt met onze zwerende ervaring overladen'. Ik las het met instemming. Het tong uitsteken had in die tijd nog geen school gemaakt, en de foto van Einstein was niet wereldbekend, of misschien nog niet eens gemaakt. Toen kwam de toeristenindustrie tot ontwikkeling, daarmee de industrie van de prentbriefkaarten en ongeveer tegelijkertijd begon de jeugd zich op een andere manier te roeren. Er ontstond grote behoefte aan originele ansichten. Zo werd Einstein met zijn tong in het internationale aanbod opgenomen. Is deze samenloop van omstandigheden de oorzaak dat het gebaar zich daarna razendsnel heeft verbreid? Het is een hypothese.

Intussen gaat er vrijwel geen week voorbij zonder dat je in de krant een foto ziet van iemand die zijn tong uitsteekt. Gebeurt dat op de manier die Einstein heeft voorgedaan? Hij was een vriendelijk, zelfs beminnelijk man maar dat zou je aan deze foto niet zeggen. Misschien guitig, maar dan op de grens van je kunt me nog meer vertellen. Dat is te zien aan het oogwit boven zijn iris: teveel om louter vriendelijk te kijken. Het zou kunnen zijn dat hij wilde zeggen: 'U vermoedt, u zoekt en tast, maar ik weet: het is relatief!' In dat geval was het een portret van kinderlijke triomf - iets anders dan kinderachtig. Dan had hij in een ogenblik van balorige vrolijkheid, in een sliep uit! zijn twee wijsvingers over elkaar kunnen wrijven.

De waarheid is, denk ik, anders. De foto is gemaakt op zijn 51ste verjaardag, door een fotograaf die onbekend is gebleven, en die (dat staat vast) de geleerde vroeg of hij even wilde glimlachen. Smile! Waarom? Wat valt er te lachen? Tegen wie? Moet ik meedoen aan de sociale epidemie van de gemechaniseerde glimlach, die mondhoekengymnastiek? Nota bene op mijn verjaardag? Ik zal u eens iets anders laten zien! Einstein wilde niet 'in de publiciteit'; hij wilde één individu laten zien dat hij van die onzin niet gediend was. Toen drukte de fotograaf op het knopje en had zijn wereldberoemde foto gemaakt. Het toppunt van relativiteit: het resultaat tegengesteld aan de bedoeling.

Dit is het verschil tussen Einstein en degenen die nu tegen de fotograaf hun tong uitsteken. Die willen juist op de foto, in de krant, op de televisie. Zeker, dat zal zijn om te laten zien dat ze de Eurotop, de staat, eventueel de mensheid aan hun laars lappen. Om misverstand te voorkomen steken ze er hun middelvinger bij op. Laten we er niet over klagen. Je kunt beter in een open mond met hangende tong kijken dan in de loop van een Kalasjnikov. Dat is de relativiteit ervan. Absoluut bekeken blijft het niet smakelijk.