Politiepastiche van Martin Amis; Onverwoestbare levenskracht

Martin Amis: Nachttrein. Vert. Gerrit de Blaauw. Contact, 141 blz. ƒ 29,90

'Hij heeft alleen te veel films gezien, zoals wij allemaal.' Mike Hoolihan zegt het, de mastodontische politierechercheur die een zaak krijgt op te lossen in Martin Amis' novelle Night Train (Nachttrein) en die zelf zo lijkt te zijn weggelopen uit een Amerikaanse politieserie of speelfilm. Ze is lid van het korps van een stad in het Noordwesten van de VS (Seattle?) en haar duistere wereld wordt bevolkt door daders en slachtoffers die je stuk voor stuk bekend voorkomen - van het televisiescherm. Het beeld domineert de werkelijkheid. Na jaren bij moordzaken gewerkt te hebben, maakt Hoolihan nu deel uit van de afdeling Confiscatie (van gestolen goederen), en zelfs de maffiosi blijken gevoelig voor de archetypen van het witte doek: 'Achtenswaardige mannen, mannen van eer. Maffiosi gedroegen zich allang niet meer zo, maar toen kwamen er een paar films die hen eraan herinnerden dat hun grootouders zich druk maakten om die onzin, om die eer, en toen zijn zij er ook weer mee begonnen.'

Groter dan levensgroot rijst Mike Hoolihan op in Amis' politiepastiche. Niet alleen heeft ze een mannennaam, door de telefoon en van achteren wordt ze ook consequent voor een potige kerel aangezien. Haar in een uniform geprangde lichaam is aardser dan aards - en ook haar ervaringen in het leven kluisteren haar aan de harde werkelijkheid. Ze is incestslachtoffer en een ex-alcoholiste die met een wijde boog om de drank heenloopt, aangezien haar lever geen druppel meer aankan. Ze is de vriendin geweest van een lange reeks sociaal en fysiek misdeelde mannen met losse handen. Hoolihan heeft het allemaal overleefd, net.

Het ironisch universum van Amis maskeert zijn serieuze bedoelingen, maar achter de hilarische pastiche van Night Train gaan de thema's van zijn hele oeuvre schuil. Dat wordt gaandeweg duidelijk. Hooligan krijgt met een vreemd sterfgeval te maken: de dochter van haar mentor en beschermheer bij de politie heeft zelfmoord gepleegd. Wat haar dood verdacht maakt, is dat Jennifer Rockwell ogenschijnlijk helemaal geen reden had om er een eind aan te maken - ze had in alle opzichten een perfect leven. Ze was onbeschrijflijk mooi en gelukkig, ze had een geweldig goede relatie en een fantastische baan als onderzoekster in de astrofysica. Haar vader is er dan ook van overtuigd dat het moord moet zijn en schakelt Hooligan in, die hij eens eigenhandig heeft gered van de bedrinkingsdood. Dit thrillergegeven, doordrongen van politieclichés (was Jennifer wel zo gelukkig als ze leek? Heeft ze wel ècht zo'n goede verhouding met haar vriend?) wordt door Amis even gewiekst uitgewerkt als op zijn kop gezet. Zijn vormbewustzijn gaat hand in hand met zijn vlijmscherpe ironie. Daarom zou het flauw zijn ook maar iets van de toedracht van Jennifers dood prijs te geven. Hoewel de ware thematiek van Night Train regelrecht ingaat tegen de ogenschijnlijke suspense van de intrige, is het niettemin het verhaaltje zelf dat je moeiteloos naar de laatste bladzijde trekt.

Jennifer Rockwell bestudeerde het universum; rechercheur Hoolihan is een en al aardse beslommering. De twee vrouwen vormen elkaars pendant. De een is perfect, letterlijk een 'heavenly body', de ander hopeloos uit de klei getrokken. In zijn vorige roman, de wrange schrijverskomedie The Information probeerde Amis al eerder het thema van de nietige mens in een onbevattelijk en almaar uitdijend heelal het verhaal binnen te smokkelen, maar in Night Train, qua opzet en omvang duidelijk een tussendoortje in zijn oeuvre, lukt het hem op een manier die zowel verrassend als geloofwaardig is. Wie zich bewust wordt van de oneindigheid, dreigt het geloof in de betekenis van zijn eigen leven te verliezen. Je lijdt niet meer aan het leven, het bestaan drukt niet langer op je schouders neer, het heeft eenvoudig iedere zin verloren.

De ambivalente gewaarwording vormt de wrange oorsprong van Amis' schrijverschap; het is de bron van zijn hectische humor, de motor van zijn hyperventilerende stijl. Doodsdrift (hier gesymboliseerd door de nachttrein die langs het appartement van Hoolihan raast), de menselijke neiging tot (zelf)vernietiging, het zijn de thema's die zich in het werk van Amis steeds opnieuw naar de voorgrond dringen. In Night Train vat hij ze samen door de verschillende werelden van de twee vrouwen tegenover elkaar te zetten. En wat blijkt: achter de stralende ster van Jennifer gaapt een onpijlbaar zwart gat. Zij sterft, Mike blijft leven.

Jennifer Rockwell blijft een schimmig personage, nauwelijks invoelbaar - haar dood is meer een gegeven dan een tragedie. Maar rechercheur Mike Hoolihan staat als een huis. Veelbelovend voor de verdere ontwikkeling van Amis' schrijverschap is het dat hij de groteske verschijning van zijn hoofdpersoon uit het domein van het zuivere karikaturale weet te houden en haar een menselijke dimensie weet te geven. Niet langer rijst de verdenking dat zich achter alle zwarte humor een nogal onappetijtelijk cynisme verbergt. Het leven is in Night Train nog net zo grotesk en onleefbaar als voorheen - Amis hoedt zich voor sentimentaliteit. Maar in de poel van menselijke ellende waarin rechercheur Hoolihan rondzwemt, borrelt ook zoiets als levenskracht op, die onverwoestbaar blijkt. Dat is de echte ontknoping van Night Train.

Amis' novelle verschijnt pas na de zomer in het Engels; zijn fans zullen het voorlopig met de vertaling moeten doen. Die is meer dan adequaat, maar wat er aan schort, is essentieel voor Amis' proza: gevoel voor timing. Wellicht is het ook de Nederlandse taal die zich niet leent voor een dead pan delivery van verbale humor - daarom zijn Nederlandse stand up comedians ook zelden echt leuk. Bij het lezen van Nachttrein betrapte ik mezelf er herhaaldelijk op dat ik onwillekeurg terugvertaalde naar het Engels - en dan pas in de lach schoot.