Niemand wordt hier gelukkig

Rosetta Loy: Chocola bij Hanselmann. Vertaald uit het Italiaans door Tine Riegen en Anna Maria Domburg. Meulenhoff, 200 blz. ƒ 36,90

Een uitgespeeld huwelijk, jaloezie, steelse blikken, zussen, het noodlot, overspel en het uiteindelijke weerzien van twee mensen die elkaar niet mogen beminnen. Alle ingrediënten voor een aangrijpend liefdesverhaal zijn aanwezig in de nieuwste roman van de Italiaanse schrijfster Rosetta Loy (1931). Toch staat in Chocola bij Hanselmann de liefde niet op de eerste plaats. Het is bijna een dekmantel voor het werkelijke drama dat zich in de roman voltrekt.

Arturo, een charismatische joodse professor, is een familievriend van Isabella en Enrico en hun twee kinderen. Isabella is door liefde verblind, maar Arturo kan daar niet op ingaan omdat hij zijn collega en vriend Enrico te veel respecteert. Toch speelt zich door het dagelijkse familieleven een fascinerende verhouding tussen Isabella en Arturo af. Daar komt een einde aan als de rassenhaat in Italië de kop opsteekt en het fascisme aan de macht is. Isabella slaagt er in voor haar joodse minnaar een Zwitsers visum te bemachtigen. Zij brengt hem in 1942 naar haar moeders luxe villa in Zwitserland waar hij moet onderduiken. Arturo verblijft er, zeer tegen zijn zin, in de hoedanigheid van Franse arts die in alle rust wil studeren.

Kort daarna ontmoet Arturo de jongere zuster van Isabella. Deze temperamentvolle jonge vrouw, Margot, woont ook in de villa en stort zich met hart en ziel op de nieuwe gast. Er ontstaat een gepassioneerde relatie en Arturo krijgt weer de kracht om zijn leven enige zin te geven. De villa en haar bewoners benauwen hem verschrikkelijk. Hij kan zich niet neerleggen bij zijn rol als slachtoffer en vluchteling. Zijn verzet tegen de vervolging wordt zo groot dat hij besluit weer te vluchten. Margot weet ondertussen wie hij in werkelijkheid is en volgt hem uit liefde. Op hun vlucht speelt zich nog een drama af waarvan de ontknoping als een rode draad door het verhaal loopt. Loy beschikt dan over een heerlijk soort detectivebloed. Wat er in de Zwitsers bergen gebeurt, doet denken aan de de verdwijning van de vader van de hoofdpersoon Sol Mayer in Leon de Winters Zionoco; meegesleurd door de stroom van de rivier, verdronken, een ongeluk of moord? Alleen in Chocola bij Hanselmann gaat niemand van de familie werkelijk op zoek naar het lichaam van de verdwenen Eddy. De ontknoping komt uiteindelijk toch en heeft alles te maken met verraad.

Rosetta Loy heeft al eerder bewezen een groot verteller van familiegeschiedenissen te zijn. Met haar roman Wegen van stof (1990) verraste zij niet alleen Italië maar ook de rest van de wereld. Zij kreeg in 1988 voor Le strade di polvere, zoals de Italiaanse titel luidt, zowel de Premio Viareggio als de Supercampiello - de twee belangrijkste literaire prijzen in Italië. Het werk werd in meer dan zesentwintig talen vertaald. Zij beschreef de geschiedenis van een een familie in een groot huis op het platteland bij Monferrato in Noord-Italië aan het einde van de achttiende eeuw. We hebben dan ook lang moeten wachten op een nieuwe roman. Steeds werd er wel iets aangekondigd maar het ware werk wilde niet erg vlotten.

Om Loys roem te rekken, besloot uitgeverij Einaudi in de tussenliggende tijd eerder verschenen werk van Loy opnieuw uit te geven. Helaas, want zowel haar debuut (De fiets) als het later ook vertaalde De laatste zomer spreken weinig tot de verbeelding. De lange zinnen zijn te geconstrueerd en de bijvoeglijke naamwoorden lijken eerder mooimakers dan informatieverschaffers. De laatste zomer verwijst naar de zomer van 1939, de laatste zomer voordat Duitsland Polen binnenvalt en de Tweede Wereldoorlog uitbreekt.

In tijd en geschiedenis volgt Chocola bij Hanselmann weliswaar op De laatste zomer maar daar is alles mee gezegd. De nieuwe roman heeft oneindig veel meer. Loys taal is heel direct geworden en heeft geen opsmuk meer nodig. Koel maar niet afstandelijk beschrijft zij het leven van Arturo die de familie van Isabella in zijn noodlot meesleurt. Aan het einde heeft iedereen veel meegemaakt maar is niemand gelukkig. Het is een familiedrama verteld door de ogen van drie generaties, maar ook een geschiedenisboek over de deportatie van de joden, het is een detective over een moord uit zelfbehoud maar ook een liefdesverhaal zonder happy end.