Telkens weer een beeld dat je nog niet kende

De Franse cineast Chris Marker mag het medium film graag op zijn kop zetten. In het Paleis voor Schone Kunsten in Brussel toont hij 'Silent movie', een installatie van vijf videoschermen die de toeschouwer steeds gulziger maakt naar meer beelden.

Silent movie van Chris Marker in het Paleis voor Schone Kunsten, Ravensteinstraat 23, Brussel. Tot en met zondag, 10-17u. Toegang gratis.

BRUSSEL, 14 AUG. De twintigste eeuw zal de enige zijn, waarin de mens in zwart-wit heeft gedroomd, stelt de Franse cineast Chris Marker (geb. 1921) in zijn toelichting bij de videoinstallatie Silent movie. “Ik ben ervan overtuigd dat tot omstreeks 1900 alle mensen in kleur droomden en ik vrees dat ze dat na de eeuwwisseling weer zullen doen”, schrijft hij. Vandaar dat hij in deze ode aan de vroege film, in 1995 vervaardigd in opdracht van het Wexner Center for the arts in Columbus (Ohio, VS), geen kleur heeft gebruikt, al zijn de getoonde beelden - naast historisch filmmateriaal - voor een belangrijk deel door hemzelf op video opgenomen.

Omdat de gebroeders Lumière al in 1907 een methode voor het maken van opnamen in kleur (met aardappelmeel) hadden ontwikkeld, schrijft Marker, kan het ontbreken van kleuropnamen tot in de jaren veertig alleen maar uit een prettig soort van ascetisme worden verklaard.

Toch is het kijken naar de vijf, boven op elkaar gestapelde videoschermen waarop Silent movie wordt vertoond, een allesbehalve ascetische ervaring. Er is integendeel ontzettend veel te zien, en van de toeschouwer maakt zich na een tijdje een zekere gulzigheid naar telkens meer beeld meester. Op de twee bovenste en de twee onderste beeldschermen zijn door een computer in steeds wisselende volgorde gepresenteerde beeldmontages te zien. Soms zijn de fragmenten herkenbaar: Fred Niblo's Ben Hur, Greta Garbo in Anna Karenina, Louise Brooks in Lulu, de dansende Indianen uit een Kinetograaf-filmpje van Edison. Vaker nog zijn de beelden moeilijk te herkennen, en weet je niet of je nu naar een historisch fragmentje zit te kijken, of dat Marker iets wat hij zelf op video heeft opgenomen, presenteert op de manier van een filmfragment uit de jaren tien. Zeker contemporain zijn de talrijke beelden, op alle monitoren, van de actrice Catherine Belkhodja, de actrice die ook de hoofdrol (als 'Cyberpunk Lorelei') speelt in Level 5, Markers jongste bioscoopfilm. Men kan zich de fascinatie van Marker voor Belkhodja goed voorstellen: in Silent movie kan zij op het punt van sensuele uitstraling de concurrentie met Garbo en Brooks ruimschoots aan.

Op het vijfde, middelste, beeldscherm zijn, behalve een selectie beelden uit de andere schermen, regelmatig teksten te zien van het genre dat eens gebruikt werd om verhaalstructuur te geven aan zwijgende films: 'damned!', 'In another life, I was a martian princess', 'Seems your soul is restless'. De computer zorgt er voor, dat ook deze teksten steeds in een andere volgorde worden gepresenteerd. 'Silent' is Silent movie verder allerminst: dezelfde computer die de vijf laserdiscs met beeld stuurt, zorgt ook voor een keuze aan pianomuziek in vele genres: bijvoorbeeld van Scott Joplin, Aleksandr Skrjabin, Billy Strayhorn.

Videokunst heeft vaak iets moeizaams, dat blijkt in het Paleis voor Schone Kunsten in Brussel weer duidelijk uit enkele videowerken in zaaltjes achter die waarin de installatie van Marker staat opgesteld. In veel gevallen wordt videokunst tot een puur esthetisch-visuele aangelegenheid - wat geen recht doet aan het karakter van video en film als betekenisdragers en verhalend medium.

De kracht van Chris Marker - ook in zijn films - is dat hij weliswaar het medium op zijn kop zet en ermee speelt, maar dat er tegelijkertijd nieuwe inhoud ontstaat. Dat geldt bijvoorbeeld voor Level 5, tegelijkertijd historische documentaire (over de inname van Okinawa door Amerikaanse troepen in 1945 en de reactie van Japanners nu daarop), essay (over sociaal contact via Internet) en beeldende kunst. Silent movie is nog het best te vergelijken met Markers televisiefilm Le tombeau d'Alexandre uit 1993, die tegelijkertijd een documentaire is over de Russische filmer Aleksandr Medvjedkin, en een essay over film.

Markers werk heeft altijd iets leerzaams, hoezeer je als kijker misschien ook op het verkeerde been wordt gezet. Aanvankelijk ben je als toeschouwer geneigd het beeld op de vijf schermen toch vooral als oude film te beschouwen. Maar dan blijkt dat het beeld regelmatig bevroren wordt, wat natuurlijk alleen maar op video kan. Het willekeurige karakter van de beeldvolgorde maakt dat je al na tien minuten stukjes film voor de tweede keer ziet, en dus de sensatie hebt dat je Silent movie eigenlijk al gezien hebt. Maar een van de vijf schermen toont altijd wel een beeld dat je nog niet kende en dat effect is ook na een uur kijken nog steeds niet verdwenen.

Het geheel wekt de indruk van een enorme rijkdom aan beeld en mogelijke betekenissen daarvan, dankzij de steeds wisselende combinaties en die steeds in een andere contekst verschijnende tussentitels. Die suggestie van rijkdom lijkt ook de opzet van Chris Marker te zijn, want aan de muur van de zaal heeft hij posters voor films opgehangen die niet bestaan maar - schrijft hij - zouden moeten bestaan. Zo zien wij uit 1928 Hiroshima mon amour van regisseur Robert Florey met Greta Garbo, 'a movie 30 years ahead of its time''. Of uit 1926 Rambo minus one, met als thema hoe onze held de wereld redde van 'the Kaiser, Lenin and Dr. Fu-Manchu' en in het voorprogramma Rudy Vallee met het lied How green was my beret.

Wie van deze niet-bestaande rijkdom in Brussel wil genieten moet wel opschieten: na komende zondag gaat Silent movie weer terug naar Ohio.