Het verschil tussen politici en rechters

In zijn afscheidsrede als president van de Hoge Raad heeft mr. S. Royer eind september vorig jaar fraai het verschil in professionele habitus tussen die van de rechter en die van de politicus uiteengezet.

Kort gezegd heeft - aldus mr. Royer - een rechter, die moet beslissen in politiek gevoelige geschillen geen politieke agenda hetgeen hem/haar in fundamenteel opzicht onderscheidt van de politicus. Wordt de rechter daarmee een buiten de samenleving staande persoon? Geenszins. Met name bij vraagstukken die politiek gevoelig liggen zoekt de rechter naar mogelijke aanknopingspunten in geschreven en ongeschreven rechtsregels. Hij tracht te komen tot een oplossing die past in het stelsel van wet en jurisprudentie en hij zoekt naar een oplossing waarvan hij afgaande op het in de samenleving gevoerde debat meent, dat die maatschappelijk aanvaardbaaris.

Het is goed bij alle commotie die in de samenleving is ontstaan naar aanleiding van kwesties als die van de familie Gümüs en van de weigeryuppen vorenstaande in aanmerking te nemen. Ondanks de hier omschreven professionele habitus hebben rechters geen oplossing kunnen vinden in zaken als die van de familie Gümüs en ook niet kunnen afzien van straffen zoals tegen de weigeryuppen uitgesproken. Mede dankzij het actie- en mediageweld zijn beide kwesties hierna op het bord van de politici terecht gekomen.

De professionele habitus van de politicus kenmerkt zich - aldus weer mr. Royer - daardoor dat hij/zij nu juist wél een politieke agenda heeft. De politicus verricht zijn taak, het behartigen van het algemeen belang, vanuit een geheel van politieke opvattingen. Bij het uitoefenen van die taak heeft hij/zij te maken met een achterban, die hem/haar waar nodig afrekent op hetgeen waarvoor hij/zij is gekozen.

Het is in dat licht dat de politici hun beslissing moeten nemen. Als zo'n beslissing anders uitpakt dan eerdere beslissingen van de rechter is daar op zich niets mis mee. Wat mijns inziens echter van politici wél verwacht mag worden is dat zij ondanks de politieke agenda zoals hier omschreven ook de nodige consistentie bij hun besluitvorming en regelgeving aan de dag leggen.

In de schijnwerpers van de publiciteit is het juist in gevoelige kwesties voor politici aanlokkelijk de schijnbaar makkelijkste oplossing te kiezen en die kan uit politiek oogpunt ook heel wel verdedigbaar zijn.

Maar alvorens daartoe te besluiten is het dunkt mij raadzaam dat politici goed in ogenschouw nemen dat personen en instanties, die de regelgeving waartoe wordt besloten moeten uitvoeren en daarover waar nodig moeten rechtspreken, in een lastig parket worden gebracht als op het ene moment door politici zus en op het andere moment weer zo wordt beslist.

Afgezien van het feit dat ook de regelgever zich aan het beginsel van rechtszekerheid heeft te houden, doen politici daarmee namelijk ongewild ook afbreuk aan door uitvoerder en rechters eerder genomen, volstrekt legitieme beslissingen. Ervan uitgaande echter dat politici tot hun besluitvorming zullen komen met inachtneming van het hiervoor gestelde, zal daarmee dunkt mij door eenieder geleefd kunnen (en moeten) worden.

In ieder geval zal ik mij bij een 'afwijkende' beslissing niet gedwongen voelen stante pede het lidmaatschap van de politieke partij waarvan ik deel uit maak op te zeggen.