Een straaltje bloed zonder oorsprong

Louis Zweers: Strijd om Deli. Verboden foto's van de eerste politionele actie op Sumatra. Walburg Pers, 96 blz. ƒ 29,50

Het conflict tussen pers en strijdkrachten is al oud. Volgens generaal William Sherman, stormram in de Amerikaanse Burgeroorlog, dienden alle oorlogsjournalisten opgeknoopt te worden. Zijn Britse collega Garnet Wolseley, een paar decennia later een van de grote verdedigers van het Imperium, omschreef hen als 'die nieuw uitgevonden vloek van legers'.

Ook generaal Simon Spoor, de commandant van de Nederlandse strijdkrachten in Indië in 1945-1949, leverde van tijd tot tijd zware strijd aan het mediafront. Beheersing van de vijand vergt in eerste instantie beheersing van het vijandbeeld - onder de eigen troepen en bij de mensen thuis, respectievelijk om de militaire en de politieke motivatie voor de strijd op peil te houden. Vooral dat laatste verliep niet volgens plan: menig Nederlands periodiek bepleitte begrip in plaats van strijd, en wees de lezers op de billijkheid van de standpunten en doeleinden van de jonge Republik Indonesia. Bij minister-president Beel klaagde Spoor eind 1946 over journalisten als Goedhart van Het Parool en Sluyser van Het Vrije Volk, en helemaal over de scribenten van De Waarheid, die uit Holland hun ondermijnende werk blijven verrichten en daarmede 'het Nederlandsche gezag ondermijnen'.

Zij verrichtten hun subversieve activiteiten in de opiniërende sfeer; wie dat wilde doen door het aandragen van harde feiten, had het lastiger, want het Nederlandse leger bepaalde welke verslaggever of fotograaf wanneer waar mocht zijn als er werd gevochten. Bij een tekst kan iedereen altijd vraagtekens plaatsen, maar foto's van een oorlog zijn vaak hard en onomstotelijk. Of ze waren dat althans, tot de komst van de computer-manipulatie. Vandaar dat alleen militaire fotografen aan het front werden toegelaten toen Spoors troepen er massaal en hard tegenaan gingen tijdens de Eerste en de Tweede Politionele Actie (medio 1947 en eind 1948). Welk deel van hun produktie naar buiten kwam, en welke bijschriften de foto's droegen, bepaalde de Dienst voor Legercontacten in Batavia. De slotwoorden van Spoors dagorder aan de vooravond van de eerste politionele actie - 'Het vaderland en heel de wereld slaan u gade' - waren dus niet helemaal juist. Beter was geweest: 'slaan u gade voor zover het beeldmateriaal door onze censuur komt'. Een foto die inderdaad de hele wereldpers bereikte, toont een Indonesische KNIL-korporaal met twee juist bevrijde kleuters aan wie hij een paar happen gevechtsrantsoen uitdeelt.

De niet-publicabel geachte foto's verdwenen in de archieven. Na afloop van de strijd, eind 1949 (Spoor was inmiddels overleden), werden ze op last van de legertop vernietigd. 'Foto's die de censuur niet hadden overleefd, mochten in geen geval in Nederland worden gepubliceerd en evenmin in handen van de Indonesiërs vallen', schrijft fotohistoricus Louis Zweers in Strijd om Deli. Verboden foto's van de Eerste Politionele Actie op Sumatra. De titel geeft al aan dat er bij het vernietigen van het 'belastend fotomateriaal' af en toe wat fout ging, dus behouden bleef. In 1995 ontdekte Zweers in het Algemeen Rijks Archief tweehonderd negatieven van legerfotograaf sergeant B. Huisman, geschoten tijdens de Eerste Politionele Actie (21 juli-5 augustus) tussen Medan en het Tobameer op Sumatra. een deel daarvan is destijds vrijgegeven, maareen ander deel niet. Hoe opruiend de foto's in 1997 nog zijn, hangt af van het referentiekader van de kijker. Wie weet dat oorlog wreed is, dat de politionele acties gewoon oorlogen waren, dat de Nederlandse troepen in materieel opzicht oppermachtig waren, zal niet geschokt zijn door opnamen van gesneuvelde, gewonde en gevangengenomen TNI soldaten, of van een achtergelaten doos met vijandelijke munitie. Wrede ondervragingen worden niet in beeld gebracht (Huisman mocht er natuurlijk niet bij zijn). Bij één gebonden gevangene loopt een straaltje bloed uit zijn mond, al blijft onbekend hoe het daar kwam. Veel minder schokkend, kortom, dan de stroom verbale onthullingen over de Nederlandse excessen die rond 1970 op gang kwam.

En toch blijf je lang kijken, vooral naar de details. Foto's fascineren zelden om wat ze direct tonen: huizen, kleding, houdingen, gelaatsuitdrukkingen - allemaal beelden uit films die nooit zijn opgenomen en die je dus nooit te zien krijgt, behalve, soms, voor je geestesoog. Op 24 juli 1947 wordt een jonge aanhanger van de Republiek opgebracht in het dorp Seleseh. Drie KNIL-soldaten in camouflagepakken om hem heen. Geen wreedheid te zien. Maar waar kwam hij vandaan, en wat gaat er met hem gebeuren?