Zuid-Afrika: doodseskader gaat vrijuit

JOHANNESBURG, 5 AUG. De Waarheids- en Verzoeningscommissie (WVK) in Zuid-Afrika heeft gisteren amnestie verleend aan Dirk Coetzee, de voormalige leider van een doodseskader van de politie. Ook twee andere voormalige politieagenten gaan vrijuit.

In mei van dit jaar werden de drie door een rechtbank in Durban veroordeeld wegens de moord, in 1981, op de advocaat Griffiths Mxenge, maar de uitspraak van de waarheidscommissie is bindend.

Dirk Coetzee (blank) en David Tshikalanga en Almond Nofomela (beiden zwart) maakten in de jaren zeventig en tachtig deel uit van de beruchte Vlakplaas-eenheid van de Zuid-Afrikaanse politie. Het commando opereerde vanuit een boerderij nabij Pretoria en had ten doel tegenstanders van de apartheid uit te schakelen. Geen middel werd daarbij geschuwd, de eenheid ontwikkelde zich tot een efficiënte moord- en martelmachine.

Coetzee kreeg in 1989 spijt van zijn activiteiten en maakte het bestaan van 'Vlakplaas' wereldkundig. Hij ontvluchtte Zuid-Afrika, sloot zich aan bij het Afrikaans Nationaal Congres (ANC) en kreeg na terugkeer in het 'nieuwe Zuid-Afrika', in 1993, een functie in de spionagedienst. Coetzee profiteert nu van de speciale wet op de Waarheids- en Verzoeningscommissie, die na de vrije verkiezingen van 1994 in het leven werd geroepen. In het mandaat van de commissie staat dat zij amnestie kan verlenen (aan degenen die daartoe een verzoek hebben ingediend) voor schendingen van de rechten van de mens, indien deze aantoonbaar werden begaan uit politieke overwegingen.

De drie leden van Vlakplaas biechtten eerder tijdens hoorzittingen van de waarheidscommissie een groot aantal misdaden op. Coetzee gaf toe betrokken te zijn geweest bij 23 incidenten, waaronder 14 ernstige schendingen van de rechten van de mens. Tshikalanga bekende 7 misdaden, Nofomela 22.

De meest beruchte kwestie betreft de moord, in november 1981, op Griffiths Mxenge, een ANC-advocaat die zich had ontwikkeld tot een zeer succesvol verdediger van anti-apartheidsactivisten voor de rechtbank in Durban. Coetzee en zijn twee kompanen vertelden voor de Waarheidscommissie in detail hoe Mxenge, die in de woorden van Coetzee “een doorn in het vlees van de apartheid” was geworden, met messteken om het leven werd gebracht.

Een rechtbank in Durban veroordeelde de drie ex-agenten op 15 mei van dit jaar voor de moord op Mxenge, maar in afwachting van de uitspraak van de Waarheidscommissie mochten ze op vrije voeten blijven.

Gisteren bepaalde de Waarheidscommissie dat de drie destijds uit politieke overwegingen handelden. “Ze zagen het als hun plicht te doen wat ze deden in de strijd tegen het ANC en andere bevrijdingsbewegingen”, zo verwoordde de commissie haar besluit. De commissie zei nog altijd in het duister te tasten over de ware opdrachtgevers van de terreur. De hoogste leiders in die tijd, de presidenten P.W. Botha en F.W. De Klerk hebben ontkend dat zij op de hoogte waren van de werkelijke activiteiten van 'Vlakplaas'.

Eugene De Kock, een andere voorman van het doodseskader, kreeg eind vorig jaar levenslange gevangenisstraf opgelegd wegens verscheidene moorden en andere schendingen van de rechten van de mens. Ook De Kock, die wel in de cel zit, heeft een verzoek om amnestie ingediend, dat later dit jaar zal worden behandeld.

De familie van Mxenge heeft verontwaardigd gereageerd op de amnestie en zal de zaak aanhangig maken bij het Hooggerechtshof. Uitspraken van de Waarheidscommissie zijn evenwel bindend.